ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे। बाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत्
ऋतुपर्ण राजा आणि वृष्णिकुळातील वीर गेले तेव्हा, बाहुक रथ घेऊन रथशाळेत गेला.
स मोचयित्वा तानश्वानुपचर्य च शास्त्रतः। स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत्
त्याने घोडे सोडले, शास्त्रानुसार त्यांची काळजी घेतली, स्वतः त्यांना धीर दिला आणि मग रथात जाऊन बसला.
दमयन्त्यपि शोकार्ता दृष्ट्वा भागस्वरिं नृपम्। सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम्
दमयंतीही दुःखाने व्याकुळ झाली होती. तिने भागस्वामी राजा, सूतपुत्र, वृष्णि आणि बाहीक यांना अशा अवस्थेत पाहिले.
चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिःस्वनः। नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम्
विदर्भराजकन्या विचार करू लागली, 'हा रथाचा आवाज कुणाचा आहे? पूर्वी नलाचा आवाज असाच मोठा होता, पण इथे निशधराज दिसत नाही.'
वार्ष्णोयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता। तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत्
'नक्कीच वृष्णि ह्याने तीच कला शिकली असावी; म्हणून आज त्याच्या हातून रथाचा आवाज नलासारखा मोठा झाला आहे.'
कआहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्यथा। यथाऽयंरथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते
'किंवा कदाचित ऋतुपर्ण राजा स्वतःच नलासारखा झाला असावा, कारण या रथाचा आवाज निशधासारखाच वाटतो.'
एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते। दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे शुभा
अशा प्रकारे विचार करून दमयंतीने, राजन्, निशधाचा शोध घेण्यासाठी आपली विश्वासू दासी पाठवली.
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः। उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः
'केशिनी, जाऊन पाहा, हा रथ चालवणारा कोण आहे? रथावर बसलेला, विकृत आणि लहान हाताचा बाहीक कोण आहे ते शोधून काढ.'
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वंसमाहिता। पृच्छेथाः पुरुषे ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते
'त्याच्याजवळ शांतपणे, नम्रपणे जा आणि काळजीपूर्वक विचार, हे कलंक नसलेल्या, त्याच्याकडून खरी माहिती मिळव.'
अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः। यथाच मनसस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः
'माझ्या मनात मोठी शंका येते की, हा नलराजाच असावा; कारण माझ्या मनाला समाधान आणि हृदयाला शांती मिळते आहे.'
ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा। प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते
'तू त्याच्याशी बोलून झाल्यावर पर्णावरचं वाक्य त्याला सांग आणि त्याचं उत्तर नीट ऐक, हे सुंदर नितंब असलेल्या, निष्कलंक स्त्री.'
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत्। दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत
असं ठरवून ती दासी बाहीकाजवळ गेली आणि त्याच्याशी बोलली. त्या वेळी कल्याणी दमयंती महालातून सर्व पाहत होती.
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम्। दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ
'तुमचं स्वागत आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा; मी तुमचं कुशल विचारते. दमयंतीचं वचन नीट ऐका, हे पुरुषसिंहा.'
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः। तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
'तुम्ही केव्हा निघालात आणि इथे कशासाठी आलात? खरी माहिती सांगा, कारण विदर्भकन्येला ते जाणून घ्यायचं आहे.'
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना। द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात्
'महात्मा कोसलराजाचा स्वयंवर जाहीर झाला आहे; उद्या दमयंतीचा दुसरा स्वयंवर होणार आहे, हे द्विजा.'
श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः। हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः
'हे ऐकून राजा वाऱ्यासारख्या वेगवान, शंभर योजन चालणाऱ्या घोड्यांवर निघाला आणि मी त्याचा सारथी आहे.'
अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः। त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम्
'आणि तुमच्याबरोबर असलेला तिसरा पुरुष कोण आहे, तो कुणाचा आहे? आणि तुम्ही कुणाचे, हे काम तुमच्याकडे कसं आलं?'
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः। स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः
'पुण्यश्लोकाचा सारथी वृष्णि म्हणून प्रसिद्ध आहे; नल पळून गेल्यावर तो भागस्वामीकडे गेला.'
अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः। ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम्
'मीही घोड्यांमध्ये कुशल आहे, सारथ्य करण्यात प्रसिद्ध आहे आणि ऋतुपर्णाने मला स्वतःच रथ चालवण्यासाठी आणि स्वयंपाकासाठी निवडलं.'
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः। कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक
'मग वृष्णिला माहित आहे का की नलराज कुठे गेला? आणि त्याने कधी याबद्दल तुमच्याशी काही बोललं का, बाहीका?'
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ। गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम्
इथेच नलाचे दोन सुंदर पुत्र ठेवून तो आपल्या इच्छेप्रमाणे निघून गेला; या निषधाला काहीच माहिती नाही.
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि। गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः
हे यशस्विनी, दुसरा कुणीही पुरुष नलाला ओळखत नाही; तो राजा या जगात लपून, आपली ओळख हरवून फिरतो आहे.
आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा। न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित्
फक्त नल स्वतःला ओळखतो आणि त्याच्या अगदी जवळची ती स्त्री; कारण त्याच्या स्वतःच्या ओळखीच्या खुणा कधीच नलाचे नाव सांगत नाहीत.
योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा। इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः
जो ब्राह्मण आधी अयोध्येला गेला होता, त्याने वारंवार एका स्त्रीचे हेच शब्द सांगितले:
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
अरे जुगारी, तू माझे वस्त्र अर्धे कापून कुठे निघून गेलास? माझ्यावर प्रेम करणारी, माझी प्रिय पत्नी जंगलात झोपलेली असताना तिला सोडून का गेलास?
सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
ती तुझ्या सांगण्याप्रमाणे तुझी वाट पाहत आहे, दिवस-रात्र दुःखाने होरपळत आहे, आणि फक्त अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली आहे.
तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव। प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च
ती नेहमी रडत राहते, त्या दुःखात, राजन, तिने तुझ्याकडे कृपा मागितली आहे, वीर, आणि तिला उत्तर द्यावे असे सांगितले आहे.
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते। तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता
हे बुद्धिमान, तिला प्रिय असलेला तो संदेश तिला सांग; कारण वैदर्भी, निष्कलंक स्त्री, तेच तुझे बोल ऐकायला इच्छिते.
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल। यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति
हे ऐकून, तू तिला एकदा उत्तर दिले होते; आता पुन्हा वैदेही तेच उत्तर तुझ्याकडून ऐकू इच्छिते.
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन। हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने
केशिनीचे हे शब्द ऐकून, कुरुवंशीय, नलाचे हृदय दुःखाने भरून आले आणि त्याच्या डोळ्यांत अश्रू आले.