ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत्। गणयित्वायथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु
मग तो आश्चर्यचकित होऊन राजाला म्हणाला, "तुमच्या सांगण्यानुसार मी मोजलं आणि नेमकी तितकीच फळं आहेत."
अत्युद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम्। श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप
हे खरंच अद्भुत आहे, राजा; मी तुझं सामर्थ्य प्रत्यक्ष पाहिलं. हे कसं कळतं, ती विद्या मला ऐकायला आवडेल, राजन.
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप। विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्
मग राजा, लवकर निघायची घाई करत, म्हणाला, "मी फासे आणि मोजणी यात पारंगत आहे, हे जाणून ठेव."
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्याद्वयं च मे। मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुपर्पभ
मग बाहुक म्हणाला, "मला दोन्ही विद्या दे आणि माझ्याकडून घोड्यांचं ज्ञान तू स्वीकार."
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्। हयज्ञानस्य लोभाच् तं तथेत्यब्रवीद्वचः
मग ऋतुपर्ण राजा, कामाचं महत्त्व लक्षात घेऊन आणि घोड्यांच्या ज्ञानाची इच्छा धरून, "तसं होऊ दे," असं उत्तर दिलं.
यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्। निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक। एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै
"तू म्हणतोस तसं, ही फास्यांची श्रेष्ठ विद्या तू घे. माझं घोड्यांचं ज्ञान तुझ्याकडे राहू दे, बाहुक." असं म्हणून ऋतुपर्णाने ती विद्या नलाला दिली.
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः। कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्। कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः
नलाने फास्यांचं गूढज्ञान मिळवताच, त्याच्या शरीरातून कलि बाहेर पडला. तो नेहमी कर्कोटकाच्या विषाचं तीक्ष्ण जहर तोंडातून सोडत होता; त्या शापाच्या ज्वाळांनी जळणारा कलि त्यातून मुक्त झाला.
सातेन कर्शितो राजादीर्घकालमनात्मवान्
त्या विषामुळे राजा दीर्घ काळ स्वतःला हरवून, फार यातना भोगत राहिला.
तं भ्राम्तरूपं निःशोभं संक्लिष्टमकरोत्कलिः'। ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः। तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
कलिने त्याला विचित्र रूपात, तेज हरवलेला आणि दुःखाने ग्रस्त केला; मग विषातून सुटल्यावर कलि आपलं मूळ रूप परत मिळवला. तेव्हा रागावलेला नल, निषधाचा राजा, त्याला शाप द्यायला निघाला.
तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः। कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्
कलि घाबरून, थरथरत, हात जोडून म्हणाला, "राजा, आपला राग आवर; मी तुला मोठी कीर्ती देईन."
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माऽशपत्पुरा। यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः
इंद्रसेनेची आई एकदा रागावली, पण तिने मला शाप दिला नाही; पण जेव्हा तू सोडून गेलास, तेव्हा मी फार यातना भोगल्या.
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखभपराजित। विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम्
राजेंद्र, तुझ्यात राहून मी फार दुःखाने पछाडलो, नागराजाच्या विषाने दिवस-रात्र जळत राहिलो.
शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि शृणु चेदं वचो मम। ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः। मत्प्रत्सूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति
मी तुझ्या शरण आलो आहे; माझं हे बोल ऐक. जे लोक जगात न थकता तुझी कीर्ती गातील, त्यांना माझ्यामुळे कधीच भीती भासणार नाही.
न तेषां मानसं किंचिच्छारीरं वाचिकं तथा। भविष्यति महाराज कीर्तयिष्यन्ति ये नलम्'। भयार्तं शरणं यातं यदि मां त्वं न शप्स्यसे
हे महराजा, जे नलाचं गुणगान करतील, त्यांना मानसिक, शारीरिक किंवा वाणीने काहीही त्रास होणार नाही, जर तू मला शाप दिला नाहीस तर.
एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः। ततो बीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश विभीतकम्। कलिस्त्वन्येन नो दृष्टः कथयन्नैषधेन वै
असं ऐकून राजा नलाने आपला राग आवरला; मग घाबरलेला कलि पटकन विभीतकाच्या झाडात शिरला. निषधराजाने सांगितल्याप्रमाणे, कलि दुसऱ्या कुणालाही दिसला नाही.
ततो गतत्वरो राजा नैषधः परवीरहा। संप्रनष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत
मग निषधाचा राजा, शत्रूंचा संहार करणारा, घाईने पुढे निघाला; कलि नाहीसा झाल्यावर त्याने त्या झाडाची फळं मोजली.
मुदा परमया युक्तस्तेजसाऽथ परेण वै। रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः
परम आनंद आणि तेजाने उजळलेला तो तेजस्वी राजा आपल्या वेगवान घोड्यांच्या रथावर बसून निघाला.
बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्। `ततः प्रभृतिराजेन्द्र लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन
कलियुगाच्या प्रभावामुळे बिभीतकाचे नाव वाईट झाले; त्याच वेळेपासून, राजन, लोकांनी पांडुपुत्राला ह्याच नावाने ओळखले.
हयोत्तभानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः। नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना
घोडे पुन्हा पुन्हा उड्या मारत होते, जणू काही द्विजांसारखे; नलाने मनात आनंदाने त्यांना पुढे चालवले.
विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशाः। नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहम्
तो कीर्तिवंत राजा विदर्भाकडे निघाला; आणि नल निघून गेल्यावर, कळिही आपल्या घरी परत गेला.
ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपतिः। विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः
मग तो पृथ्वीचा राजा तापमुक्त झाला; कलिच्या बंधनातून मुक्त झाला, राजन, फक्त बाह्य रूपापासून वेगळा राहिला.
ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम्। ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन्
संध्याकाळी, सत्यपराक्रमी ऋतुपर्ण विदर्भात आला असे लोकांनी भीम राजाला सांगितले.
स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम्। नादयन्रथघोषेण सर्वाः स विदिशो दिशः
भीमाच्या आज्ञेने राजा कुंडिनापुरीत शिरला; त्याच्या रथाचा गजर सर्व दिशांना भरून गेला.
ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः। श्रुत्वा तु समहृष्यन्त पुरेव नलसन्निधौ
त्या वेळी नलाचे घोडे रथाचा गजर ऐकून आनंदले; जणू नलच शहरात आहे असे त्यांना वाटले.
दमयन्ती तु शुश्राव रथघोषं नलस्य तम्। यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे
दमयंतीनेही नलाच्या रथाचा गडगडाट ऐकला, जसा पावसाळ्यात मेघांचा गडगडाट असतो.
परं विस्मयमापन्ना श्रुत्वा नादं महास्वनम्। नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु। सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः
त्या प्रचंड आवाजाने भीमपुत्री मोठ्या आश्चर्यचकित झाली; तिला वाटले की रथाचा गजर आणि घोडे तसेच आहेत जसे नलाने लगाम धरले असता होते.
प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः। हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथघोषं महीपतेः
राजाच्या रथाचा गजर राजवाड्यावरील मोर, हत्तींच्या गोठ्यातील हत्ती आणि घोड्यांनीही ऐकला.
तच्छ्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा। प्रवेदुरुन्मुखा राजन्दृष्ट्वेव जलदोदयम्
रथाचा तो गजर ऐकून हत्ती आणि मोर, राजन, जणू पावसाचे ढग उगवले आहेत असे पाहून तिकडे वळले.
यथाऽसौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम्। ममाह्लादयते चेतो नल एव महीपतिः
जसा हा रथाचा गजर संपूर्ण पृथ्वी व्यापून माझे मन आनंदित करतो, तसाच फक्त नल राजा मला सुखावतो.
अद्य नन्द्राभवक्रं तं न पश्यामि नलं यदि। असंख्येयगुणं वीरं विनङ्क्ष्यामि न संशयः
आज जर मी त्या असंख्य गुणांच्या, पराक्रमी नलाला पाहिले नाही, तर मी नक्कीच नष्ट होईल—यात शंका नाही.