निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान्। वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह
महाबुद्धी असलेल्या मित्रा, हे वेगवान घोडे थांबव, जोपर्यंत वार्ष्णेय माझा कपडा परत आणत नाही.
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव। योजनं समतिक्रान्तो नाहर्तुं शक्यते पुनः
नल म्हणाला, तुझा कपडा खूप दूर पडला आहे, एक योजनापलीकडे गेला आहे; तो पुन्हा आणता येणार नाही.
एवमुक्ते नलेनाथ नातिप्रीतमना नृपः। आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम्
नलाने असे म्हटल्यावर, राजा फारसा आनंदी झाला नाही आणि मग त्याने जंगलात फळांनी लगडलेले बिभीतकाचे झाड पाहिले.
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभापत। ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम्
राजाने बाहुकाला पाहून घाईने त्याच्याकडे धाव घेतली आणि म्हणाला, 'माझ्या सारथ्या, आता माझी गणनेतील ताकद बघ.'
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन। नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित्
कोणीही सर्व काही जाणत नाही; सर्वज्ञ असा कोणीच नाही. कोणत्याही माणसात ज्ञान पूर्णपणे एकत्र नसते.
वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलामेकं च बाहुक। पतितान्यपि यान्यत्रतत्रैकमधिकं कृतम्
बाहुका, या झाडावर कितीतरी पाने आणि एकच फळ आहे; अनेक पाने आणि फळे खाली पडली असली, तरी एक जास्तच तयार झाले आहे.
एवपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक। फलकोट्यपि पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः। `प्रवक्ष्यामि फलान्यत्र यानि संख्यास्यते भवान्
इथे एक फळ पानांपेक्षा जास्त आहे, बाहुका; आणि दोन्ही फांद्यांवर फळांची संख्या पानांपेक्षा दोनने जास्त आहे. मी तुला मोजताना सांगतो, किती फळे आहेत.
प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः। आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च
या झाडाच्या दोन मुख्य फांद्या आणि इतर उपफांद्या मोज. या सर्वांवर मिळून दोन हजारातून पाचशेने कमी फळे आहेत.
ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत्। परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन
मग बाहुका रथातून खाली उडी मारून राजाला म्हणाला, 'राजा, तू माझ्यासमोर अप्रत्यक्षपणे बढाई मारतोस.'
प्रत्यक्षमेतत्कर्ताऽस्मि शातयित्वा विभीतकम्। अथ ते गणिते राजन्द्विजामाम्यपरोक्षताम्
राजा, मी तुझ्या समोर बिभीतकाचे झाड साफ करून फळे मोजून दाखवतो; आणि मी मोजल्यावर तुला माझी खरी योग्यता समजेल.
प्रत्यक्षं ते महाराज् गणयिष्ये विभीतकम्। अहं हि नाभिजानामि भवेदेव नवेति वा
महामहाराज, मी तुझ्यासमोर बिभीतकाची फळे मोजतो; कारण ती नऊ आहेत की नाही, हे मला ठाऊक नाही.
संख्यास्यामि फलान्यस्य पशय्तस्ते जनाधिप। मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम्
मी या झाडाची फळे मोजतो; राजा स्वतः पाहो. एक क्षणभर, वार्ष्णेय, घोड्यांची लगाम धरून ठेव.
तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम्। बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः
राजा म्हणाला, 'आता थांबण्याची वेळ नाही.' पण बाहुका मोठ्या प्रयत्नाने म्हणाला,
प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथवा त्वरते भवान्। एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः
थोडा वेळ थांब, किंवा तुला घाई असेल तर पुढे जा; हा रस्ता सुरक्षित आहे—जा, वार्ष्णेयाचा सारथ्या.
अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन। त्वभेव यन्ता नान्योस्ति पृथिव्यामपि बाहुक
ऋतुपर्ण राजाने त्याला शांत करत म्हणाले, 'बाहुका, या पृथ्वीवर तुझ्यासारखा दुसरा सारथी नाही.'
त्वत्कृतेयातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद। शरणं त्वांप्रपन्नोस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि
घोड्यांचा जाणकारा, तुझ्यामुळेच मला विदर्भात जायचे आहे; मी तुझ्याकडे आश्रय घेतला आहे—माझ्या मार्गात अडथळा आणू नकोस.
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक। विदर्भान्यदि यात्वाऽद्य सूर्यं दर्शयितासि मे
बाहुका, आज जर तू मला विदर्भात नेऊन सूर्य दाखवशील, तर तू सांगशील ते मी नक्की करीन.
अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायच बिभीतकम्। ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम
मग बाहुकाने बिभीतकाची फळे मोजून त्याला सांगितले, 'यानंतर मी विदर्भात जाईन—माझे म्हणणे मान्य कर.'
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह। एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयाऽनघ
राजाने त्याला सांगितलं, "जणू तुला काहीच इच्छा नाही, असं समजून मोज." आणि मी त्याला फक्त त्या फांदीच्या एका भागाचीच मोजणी करायला सांगितली.
गणयस्वाश्वतत्वज्ञ ततस्त्वंप्रीतिमावह। सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम्
"मोज, तुला घोड्यांचं ज्ञान आहे, आणि मला समाधान दे," असं मी सांगितल्यावर तो रथातून पटकन उतरला आणि त्या झाडाची मोजणी करू लागला.
ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत्। गणयित्वायथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु
मग तो आश्चर्यचकित होऊन राजाला म्हणाला, "तुमच्या सांगण्यानुसार मी मोजलं आणि नेमकी तितकीच फळं आहेत."
अत्युद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम्। श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप
हे खरंच अद्भुत आहे, राजा; मी तुझं सामर्थ्य प्रत्यक्ष पाहिलं. हे कसं कळतं, ती विद्या मला ऐकायला आवडेल, राजन.
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप। विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम्
मग राजा, लवकर निघायची घाई करत, म्हणाला, "मी फासे आणि मोजणी यात पारंगत आहे, हे जाणून ठेव."
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्याद्वयं च मे। मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुपर्पभ
मग बाहुक म्हणाला, "मला दोन्ही विद्या दे आणि माझ्याकडून घोड्यांचं ज्ञान तू स्वीकार."
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्। हयज्ञानस्य लोभाच् तं तथेत्यब्रवीद्वचः
मग ऋतुपर्ण राजा, कामाचं महत्त्व लक्षात घेऊन आणि घोड्यांच्या ज्ञानाची इच्छा धरून, "तसं होऊ दे," असं उत्तर दिलं.
यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्। निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक। एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै
"तू म्हणतोस तसं, ही फास्यांची श्रेष्ठ विद्या तू घे. माझं घोड्यांचं ज्ञान तुझ्याकडे राहू दे, बाहुक." असं म्हणून ऋतुपर्णाने ती विद्या नलाला दिली.
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः। कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्। कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः
नलाने फास्यांचं गूढज्ञान मिळवताच, त्याच्या शरीरातून कलि बाहेर पडला. तो नेहमी कर्कोटकाच्या विषाचं तीक्ष्ण जहर तोंडातून सोडत होता; त्या शापाच्या ज्वाळांनी जळणारा कलि त्यातून मुक्त झाला.
सातेन कर्शितो राजादीर्घकालमनात्मवान्
त्या विषामुळे राजा दीर्घ काळ स्वतःला हरवून, फार यातना भोगत राहिला.
तं भ्राम्तरूपं निःशोभं संक्लिष्टमकरोत्कलिः'। ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः। तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः
कलिने त्याला विचित्र रूपात, तेज हरवलेला आणि दुःखाने ग्रस्त केला; मग विषातून सुटल्यावर कलि आपलं मूळ रूप परत मिळवला. तेव्हा रागावलेला नल, निषधाचा राजा, त्याला शाप द्यायला निघाला.
तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः। कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम्
कलि घाबरून, थरथरत, हात जोडून म्हणाला, "राजा, आपला राग आवर; मी तुला मोठी कीर्ती देईन."