तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम्। स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन
हे सर्व काही वंश चालू ठेवण्याइतके महत्त्वाचे नाही, असे सज्जनांचे मत आहे. म्हणून, तू त्या तपस्वी जरत्कारूला भेटल्यावर त्याला हे सांग.
यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेषतः। यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा
तू जसे पाहिले आहेस, तसे सर्व काही त्याला नीट सांग, म्हणजे तो योग्य रीतीने पत्नी करून, आपले वंश वाढवील.
वा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया। बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा
किंवा, हे ब्राह्मण, तू आमच्यावतीने त्याला हे सांग, कारण तो आमचा रक्षण करणारा आहे. आपल्या घरच्यांसाठी जसे हित करतोस, तसेच इथेही आपल्या नातलगांसाठी कर.
कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम। श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति
हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू आमच्यासाठी आपला बंधू असल्यासारखा का दुःख करतोस? आम्हा सर्वांना ऐकायचे आहे—इथे उभा असलेला तू कोण आहेस?
एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुर्भृशं शोकपरायणः। उवाच तान्पितॄन्दुःखाद्बाष्पसंदिग्धया गिरा
हे ऐकून जरत्कारू फार दुःखी झाला आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू येत असताना, त्याने त्या पितरांशी बोलायला सुरुवात केली.
मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः। तद्ब्रूत यन्मया कार्यं भवतां प्रियकाम्यया
तुम्ही माझे पूर्वज आणि पितामह आहात; मला सांगा, तुमच्या आवडीसाठी मी काय करावे?
अहमेव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः। ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः
मीच जरत्कारू, तुमचा पापी मुलगा आहे; माझ्या चुकीसाठी आणि असंयमासाठी मी शिक्षा भोगीन.
पुत्र दिष्ट्याऽसि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया। किमर्थं च त्वया ब्रह्मन्न कृतो दारसङ्ग्रहः
मुला, सुदैवाने तू या ठिकाणी पोहोचला आहेस; पण, हे ब्राह्मण, तू अजून लग्न का केले नाहीस?
ममायं पितरो नित्यं हृद्यर्थः परिवर्तते। ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै
माझ्या पितरांचा हा प्रश्न नेहमीच माझ्या मनात राहतो; पण ब्रह्मचर्य पाळून मी हे शरीर पुढच्या जगात पाठवणार होतो.
न दारान्वै करिष्येऽहमिति मे भावितं मनः। एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्बतः
माझ्या मनात पक्के होते की मी लग्न करणार नाही; पण तुम्हाला पक्ष्यांसारखे लोंबकळताना पाहून माझे मन बदलले.
मया निवर्तिता बुद्धिर्ब्रह्मचर्यात्पितामहाः। करिष्ये वः प्रियं कामं निवेक्ष्येऽहमसंशयम्
पितामहांनो, ब्रह्मचर्यामुळे माझ्या मनाने संसाराकडे पाठ फिरवली होती; पण आता मी नक्कीच तुमचे आवडते कार्य करीन.
सनाम्नीं यद्यहं कन्यामुपलप्स्ये कदाचन। भविष्यति च या काचिद्भैक्ष्यवत्स्वयमुद्यता
कधीतरी जर माझ्या नावाची एखादी कन्या मला आपोआप मिळाली, जी स्वतः पुढे येईल, तर—
प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम्। एवंविधमहं कुर्यां निवेशं प्राप्नुयां यदि। अन्यथा न करिष्येऽहं सत्यमेतत्पितामहाः
मी तिला स्वीकारेन, पण तिचा पोसणारा मात्र मी होणार नाही; अशी संधी मिळाली तरच मी संसार करीन, नाहीतर करणार नाही—हे खरे आहे, पितामहांनो.
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै। शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तिष्ठन्तु पितरो मम
त्या विवाहातून तुमच्या तारण्यासाठी एक मूल जन्माला येईल; माझे पितर नेहमीच सुरक्षित आणि अढळ राहो.
एवमुक्त्वा तु स पितॄंश्चचार पृथिवी मुनिः। न च स्म लभते भार्यां वृद्धोऽयमिति शानक
असे म्हणून, त्या ऋषीने आपल्या पितरांना वचन दिले आणि पृथ्वीवर भटकू लागला; पण, शौनक, तो म्हातारा असल्यामुळे त्याला पत्नी मिळाली नाही.
यदा निर्वेदमापन्नः पितृभिश्चोदिस्तथा। तदाऽरण्यं स गत्वोच्चैश्चुक्रोश भृशदुःखितः
पितरांनी सतत सांगितल्यामुळे आणि मन खचल्यामुळे, तो अरण्यात गेला आणि मोठ्या दुःखाने मोठ्याने ओरडू लागला.
सत्वरण्यगतः प्राज्ञः पितॄणा हितकाम्यया। उवाच कन्यां याचामि तिस्रो वाचः शनैरिमाः
आपल्या पितरांच्या कल्याणासाठी, तो तात्काळ अरण्यात गेला आणि शहाणपणाने, 'मला कन्या हवी आहे,' असे तीनदा हळूहळू म्हणाला.
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च। अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वचः
इथे असलेली सर्व स्थावर आणि जंगम, तसेच अदृश्य असलेली सुद्धा सर्व जीव, माझे हे बोलणे ऐकावे.
उग्रे तपसि वर्तन्तं पितरश्चोदयन्ति माम्। निविशस्वेति दुःखार्ताः सन्तानस्य चिकीर्षया
मी कठोर तप करत असताना, माझे पूर्वज संतती चालू राहावी या इच्छेने आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन मला म्हणाले, 'गृहस्थाश्रम स्वीकार.'
निवेशायाखिलां भूमिं कन्याभैक्ष्यं चरामि भोः। दरिद्रो दुःखशीलश्च पितृभिः सन्नियोजितः
गृहस्थ होण्यासाठी मी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरत आहे आणि कन्येची भीक मागतो आहे; मी गरीब आहे, दुःखाने त्रस्त आहे, आणि हे सर्व माझ्या पूर्वजांनी सांगितले आहे.
यस्य कन्याऽस्ति भूतस्य ये मयेह प्रकीर्तिताः। ते मे कन्यां प्रयच्छन्तु चरतः सर्वतोदिशम्
ज्यांच्याकडे कन्या आहे आणि ज्यांची मी येथे नावे घेतली आहेत, त्यांनी मला, जो सर्व दिशांना फिरतो आहे, आपली कन्या द्यावी.
मम कन्या सनाम्नी या भैक्ष्यवच्चोदिता भवेत्। भरेयं चैव यां नाहं तां मे कन्यां प्रयच्छत
माझ्या नावाने जी कन्या मला भीक म्हणून दिली जाईल आणि जी मी सांभाळू शकेन, तीच कन्या मला द्या.
ततस्ते पन्नगा ये वै जरत्कारौ समाहिताः। तामादाय प्रवृत्तिं ते वासुकेः प्रत्यवेदयन्
तेव्हा जरत्कारूला समर्पित असलेले जे सर्प होते, त्यांनी ती कन्या घेऊन वासुकीला ही गोष्ट सांगितली.
तेषां श्रुत्वा स नागेन्द्रस्तां कन्यां समलङ्कृताम्। प्रगृह्यारण्यमगमत्समीपं तस्य पन्नगः
हे ऐकून सर्पांचा राजा वासुकी त्या अलंकारांनी सजवलेल्या कन्येला घेऊन, त्या सर्पासह, अरण्यात गेला.
तत्र तां भैक्ष्यवत्कन्यां प्रादात्तस्मै महात्मने। नागेन्द्रो वासुकिर्ब्रह्मन्न स तां प्रत्यगृह्णत
तेथे सर्पांचा राजा वासुकीने ती कन्या, जणू काही भीक म्हणून, त्या महात्म्याला दिली; पण त्याने ती स्वीकारली नाही.
असनामेति वै मत्वा भरणे चाविचारिते। मोक्षभावे स्थितश्चापि मन्दीभूतः परिग्रहे
'ही मी सांभाळू शकणार नाही,' असे समजून आणि तिच्या पालनपोषणाचा विचार न करता, तसेच संन्यासाच्या भावनेत स्थिर राहून, त्याने ती स्वीकारण्याचा निश्चय सोडला.
ततो नाम स कन्यायाः पप्रच्छ भृगुनन्दन। वासुकिं भरणं चास्या न कुर्यामित्युवाच ह
तेव्हा भृगुवंशज, त्याने त्या कन्येचे नाव विचारले आणि वासुकीला सांगितले, 'मी हिचा पालनपोषण करणार नाही.'
वासुकिस्त्वब्रवीद्वाक्यं जरत्कारुमृषिं तदा। सनाम्नी तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता
तेव्हा वासुकीने जरत्कारू ऋषींना सांगितले, 'ही कन्या, तुझ्याच नावाची, माझी बहीण आहे आणि ती तपस्विनी आहे.'
भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम। रक्षणं च करिष्येऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन। त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम
'मी तुझ्या पत्नीचे पालनपोषण करीन; तू तिला स्वीकार, श्रेष्ठ द्विजा. मी सर्व शक्तीने तिचे रक्षण करीन, हे तपोधन. तुझ्या साठी, हे श्रेष्ठ मुनी, मी हिचे रक्षण करीन.'
न भरिष्येऽहमेतां वै एष मे समयः कृतः। अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम्
'मी हिचा पालनपोषण करणार नाही; हाच माझा संकल्प आहे. काही अप्रिय घडू नये; तसे झाले तर मी तिला सोडून देईन.'