विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम्। एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
'मला विदर्भात दमयंतीच्या स्वयंवरासाठी जायचं आहे; घोड्यांची माहिती असणाऱ्या बाहुका, एकाच दिवशी तिथे पोहोचणं तुला शक्य वाटतं का?'
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह। व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः
राजानं असं विचारल्यावर, नलाचं मन दुःखानं तुटलं आणि तो खोल विचारात पडला.
दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता। अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान्
'खरंच दमयंती असं करेल का, की दुःखानं गोंधळली आहे? की माझ्यासाठीच हा मोठा उपाय आखला आहे?'
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी। यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना। स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः
'अरे, तपस्विनी दमयंती काहीतरी कठोर करायला निघाली आहे; तिला कुणीतरी नीच, दीन, दुष्ट बुद्धीच्या माणसानं फसवलं आहे. जगात स्त्रियांचा स्वभाव चंचल असतो आणि माझी चूकही फार मोठी आहे.'
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा। नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः
माझ्या दुःखामुळे आणि निराशेमुळे ती कंबरबारी बायको कधीच असं वागली नसती, विशेषतः तिला मूल असताना.
यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्। ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्
हे खरं आहे की खोटं, हे मी जाऊन नक्की शोधणारच; ऋतुपर्णाचं मनाप्रमाणे मी त्याचं काम फक्त माझ्या हेतूसाठी करणार आहे.
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः। कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम्
असं मनाशी ठरवून, दुःखी मनाचा बाहुक नम्रपणे राजाला, ऋतुपर्णाला, म्हणाला.
प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप। एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप। `तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि
राजा, मी तुला वचन देतो — मी एकाच दिवशी तुला विदर्भनगरीत घेऊन जाईन; उद्या सूर्य उगवल्यावर तू विदर्भात पोहोचशील.
एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव। किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक
असं ऐकून राजा हसत म्हणाला, 'बाहुक, आज तुला काय हवंय? मी तुझ्यावर खूश आहे.'
यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम्
ऋतुपर्णा, मी हे रथ लगेच तयार करतो.
ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः। अश्वशालामुपागम्य भागस्वरिनृपाज्ञया
मग बाहुक राजाच्या आज्ञेने घोड्यांच्या तबेल्यात गेला आणि घोड्यांची नीट तपासणी करू लागला.
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णन बाहुकः। अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनःपुनः। अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान्
ऋतुपर्णाने पुन्हा पुन्हा घाई केली म्हणून बाहुकाने वारंवार घोडे पाहिले आणि काही जरी सडपातळ असले तरी प्रवास सहन करू शकतील असे निवडले.
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्। वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्
ते घोडे तेज आणि बळाने भरलेले, चांगल्या कुळातले आणि स्वभावाचे, कोणत्याही दोषांशिवाय, रुंद छातीचे आणि मोठ्या जबड्याचे होते.
शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः। `दृश्यमानान्कृशानङ्गैर्जवेनाप्रतिमान्पथि
त्यांच्या अंगावर दहा वळया, शुद्ध, सिंधू देशातले, वाऱ्यासारखे वेगवान, सडपातळ शरीर असलेले, आणि रस्त्यावर वेगात बरोबरी करणारे कोणीच नाहीत.
तान्दृष्ट्वा दुर्बलान्नाजा प्राह कोपसमन्वितः। किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वचम्
ते घोडे दुबळे पाहून सारथ्याने रागाने म्हटलं, 'हे काय? तू जे ठरवलं आहेस ते अशा घोड्यांनी शक्य नाही; तुझं बोलणं फोल आहे.'
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम्। महानध्वा स चैकाह्ना गन्तव्यः कथमीदृशैः
हे घोडे इतके अशक्त आणि दमछाक झालेले असताना रथ कसा ओढणार? प्रवास मोठा आहे, आणि असे घोडे एकाच दिवशी कसे पोहोचतील?
[एको ललाटे द्वे मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः। द्वौद्वौ वक्षसि विज्ञैर्यौ प्रयाणे चैक एव तु ।।]
काहींच्या कपाळावर एक, डोक्यावर दोन, दोन्ही बाजूंना दोन-दोन, छातीवर दोन-दोन असे वळये असतात — हे जाणकार ओळखतात, आणि प्रवासासाठी एकच असावा.
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः। यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामिते
हे घोडे विदर्भात पोहोचतील, यात शंका नाही; राजन, तुला दुसरे घोडे योग्य वाटत असतील तर सांग, मी ते जोडतो.
त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक। यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय
बाहुक, तुलाच घोड्यांचं खरं ज्ञान आहे आणि तूच कुशल आहेस; जे तुला योग्य वाटतात तेच लवकर जोडक.
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्। योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः
मग कुशल नलाने चार उत्तम, चांगल्या कुळातले, स्वभावाचे आणि वेगवान घोडे रथाला जोडलं.
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः। अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः
मग राजा उत्साहाने त्या जोडलेल्या रथात बसला; आणि ते उत्तम घोडे गुडघ्यांनी जमिनीवर आपटू लागले.
ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशांपते। सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्
मग लोकांमध्ये श्रेष्ठ, तेजस्वी राजा नलाने त्या तेज आणि बळ असलेल्या घोड्यांना प्रेमाने शांत केलं.
रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः। सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम्
नलाने लगामे हातात घेतल्या आणि तो निघायला सज्ज झाला. त्याने वृष्णिकुलातील वीराला सारथ्याची जागा दिली आणि रथाला प्रचंड वेग दिला.
ते चोद्यमाना विधिवद्बाहुकेन हयोत्तमाः। समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्ति च
त्याच्या हातांनी योग्य रीतीने चालवलेले ते उत्तम घोडे जणू आकाशात उडू लागले आणि सारथ्य करणाऱ्याला आश्चर्यचकित केले.
तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः। अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ
त्या घोड्यांचा वाऱ्यासारखा वेग पाहून अयोध्येचा तेजस्वी राजा अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत्। वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्
रथाचा आवाज आणि घोड्यांची गती ऐकून वृष्णिकुलातील वीराने बाहुकाच्या घोड्यांवरील कौशल्याचा विचार केला.
किंनु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः। तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्
कदाचित हा देवराजाचा सारथी मातली असावा का? कारण बाहुकामध्ये असे मोठे लक्षणे दिसतात.
शालिहोत्रोऽथ किंतु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित्। मानुपं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम्
किंवा हा घोड्यांच्या वंशाचा जाणकार शालिहोत्र मानव रूपात आला असावा, कारण त्याचे रूप अत्यंत तेजस्वी आहे.
उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः। सोयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत्
किंवा हा दुसऱ्या राजांचा विजेता राजा नलच असावा का? हा राजा येथे आला आहे, असे त्याने मनात विचार केले.
अथवाऽयंनलात्प्राप्तो विद्यां तामेव बाहुकः। तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च
किंवा बाहुकाने ती विद्या नलकडून मिळवली असावी, कारण बाहुक आणि नल यांच्यातील कौशल्य मला सारखेच वाटते.