त्वया हि मे बहुकृतंयदन्यो न करिष्यति। यद्भर्त्राऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम
कारण, तू माझ्यासाठी असं काही केलंस, जे दुसरा कुणीही केलं नसतं; लवकरच, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी माझ्या पतीला पुन्हा भेटेन.
स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः। गृहानुपययौ चापि कृतार्थः सुमहामनाः
असं तिच्याकडून ऐकून, शुभाशीर्वादांनी धीर देऊन, तो अत्यंत समाधानी मनानं आणि आपलं काम पूर्ण झाल्याचं समाधान घेऊन घरी गेला.
ततः सुदेवमानाय्य दमयन्ती युधिष्ठिर। अब्रवीत्सन्निदौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता
मग दुःख आणि शोकानं भरलेली दमयंतीनं सुदेवाला बोलावलं आणि आईसमोर त्याच्याशी बोलली.
गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम्। ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती
'सुदेवा, तू अयोध्येच्या नगरीत जाऊन, तिथे दुसरी पत्नी मिळवू पाहणाऱ्या ऋतुपर्ण राजाला हे शब्द सांग.'
आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम्। तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः
'भीम राजाची मुलगी दमयंती पुन्हा स्वयंवर ठेवणार आहे; तिथे सर्व राजे आणि राजपुत्र येणार आहेत.'
तथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति। यदि संभाविनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम
'वेळ ठरवली आहे आणि ती उद्या आहे; जर तुला हे शक्य वाटत असेल तर, शत्रूंचा पराभव करणारा, लवकर जा.'
सूर्योदये द्वतीयं सा भर्तारं वरयिष्यति। न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोपि वा
'दुसऱ्या दिवशी सूर्य उगवल्यावर ती आपला पती निवडेल; कारण नल हा वीर जिवंत आहे की मेला, हे कुणालाच माहीत नाही.'
एवं तथा यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत्। ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा
असं सांगितल्याप्रमाणे सुदेव त्या वेळी जाऊन ऋतुपर्ण राजाला हे सर्व सांगितलं.
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः। `सारथीन्स समानीय वार्ष्णेयप्रभृतीन्नृपः। कथयामास यद्वृत्तं ब्राह्मणेन श्रुतं तथा
सुदेवाच्या शब्दांनी ऐकून, ऋतुपर्ण राजानं आपले सारथी, वृष्णी यांच्यासह, बोलावले आणि ब्राह्मणाकडून ऐकलेलं सर्व त्यांना सांगितलं.
बाहुकं च समाहूय दमयन्त्याः स्वयंवरम्'। सान्त्यञ्श्र्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत
त्याने बाहुकालाही बोलावलं आणि सौम्य, शुभ शब्दांनी दमयंतीच्या स्वयंवराबद्दल त्याच्याशी बोलला.
विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम्। एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
'मला विदर्भात दमयंतीच्या स्वयंवरासाठी जायचं आहे; घोड्यांची माहिती असणाऱ्या बाहुका, एकाच दिवशी तिथे पोहोचणं तुला शक्य वाटतं का?'
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह। व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः
राजानं असं विचारल्यावर, नलाचं मन दुःखानं तुटलं आणि तो खोल विचारात पडला.
दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता। अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान्
'खरंच दमयंती असं करेल का, की दुःखानं गोंधळली आहे? की माझ्यासाठीच हा मोठा उपाय आखला आहे?'
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी। यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना। स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः
'अरे, तपस्विनी दमयंती काहीतरी कठोर करायला निघाली आहे; तिला कुणीतरी नीच, दीन, दुष्ट बुद्धीच्या माणसानं फसवलं आहे. जगात स्त्रियांचा स्वभाव चंचल असतो आणि माझी चूकही फार मोठी आहे.'
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा। नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः
माझ्या दुःखामुळे आणि निराशेमुळे ती कंबरबारी बायको कधीच असं वागली नसती, विशेषतः तिला मूल असताना.
यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्। ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्
हे खरं आहे की खोटं, हे मी जाऊन नक्की शोधणारच; ऋतुपर्णाचं मनाप्रमाणे मी त्याचं काम फक्त माझ्या हेतूसाठी करणार आहे.
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः। कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम्
असं मनाशी ठरवून, दुःखी मनाचा बाहुक नम्रपणे राजाला, ऋतुपर्णाला, म्हणाला.
प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप। एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप। `तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि
राजा, मी तुला वचन देतो — मी एकाच दिवशी तुला विदर्भनगरीत घेऊन जाईन; उद्या सूर्य उगवल्यावर तू विदर्भात पोहोचशील.
एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव। किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक
असं ऐकून राजा हसत म्हणाला, 'बाहुक, आज तुला काय हवंय? मी तुझ्यावर खूश आहे.'
यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम्
ऋतुपर्णा, मी हे रथ लगेच तयार करतो.
ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः। अश्वशालामुपागम्य भागस्वरिनृपाज्ञया
मग बाहुक राजाच्या आज्ञेने घोड्यांच्या तबेल्यात गेला आणि घोड्यांची नीट तपासणी करू लागला.
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णन बाहुकः। अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनःपुनः। अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान्
ऋतुपर्णाने पुन्हा पुन्हा घाई केली म्हणून बाहुकाने वारंवार घोडे पाहिले आणि काही जरी सडपातळ असले तरी प्रवास सहन करू शकतील असे निवडले.
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्। वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून्
ते घोडे तेज आणि बळाने भरलेले, चांगल्या कुळातले आणि स्वभावाचे, कोणत्याही दोषांशिवाय, रुंद छातीचे आणि मोठ्या जबड्याचे होते.
शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः। `दृश्यमानान्कृशानङ्गैर्जवेनाप्रतिमान्पथि
त्यांच्या अंगावर दहा वळया, शुद्ध, सिंधू देशातले, वाऱ्यासारखे वेगवान, सडपातळ शरीर असलेले, आणि रस्त्यावर वेगात बरोबरी करणारे कोणीच नाहीत.
तान्दृष्ट्वा दुर्बलान्नाजा प्राह कोपसमन्वितः। किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वचम्
ते घोडे दुबळे पाहून सारथ्याने रागाने म्हटलं, 'हे काय? तू जे ठरवलं आहेस ते अशा घोड्यांनी शक्य नाही; तुझं बोलणं फोल आहे.'
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम्। महानध्वा स चैकाह्ना गन्तव्यः कथमीदृशैः
हे घोडे इतके अशक्त आणि दमछाक झालेले असताना रथ कसा ओढणार? प्रवास मोठा आहे, आणि असे घोडे एकाच दिवशी कसे पोहोचतील?
[एको ललाटे द्वे मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः। द्वौद्वौ वक्षसि विज्ञैर्यौ प्रयाणे चैक एव तु ।।]
काहींच्या कपाळावर एक, डोक्यावर दोन, दोन्ही बाजूंना दोन-दोन, छातीवर दोन-दोन असे वळये असतात — हे जाणकार ओळखतात, आणि प्रवासासाठी एकच असावा.
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः। यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामिते
हे घोडे विदर्भात पोहोचतील, यात शंका नाही; राजन, तुला दुसरे घोडे योग्य वाटत असतील तर सांग, मी ते जोडतो.
त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक। यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय
बाहुक, तुलाच घोड्यांचं खरं ज्ञान आहे आणि तूच कुशल आहेस; जे तुला योग्य वाटतात तेच लवकर जोडक.
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्। योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः
मग कुशल नलाने चार उत्तम, चांगल्या कुळातले, स्वभावाचे आणि वेगवान घोडे रथाला जोडलं.