प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः। आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
ज्याचे कपडे पक्ष्यांनी नेले आणि जो दुःखाने जळत आहे, असा पुरुष फक्त प्राण वाचवायचा प्रयत्न करतो, त्या वेळी श्यामा त्याच्यावर रागावू नये.
सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथागतम्। भ्रष्टराज्यं श्रित्या हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति
पतीचा सन्मान झाला किंवा नाही, राज्य हरवलेला आणि दु:खी पती तिला दिसला तरी श्यामा त्याच्यावर रागावू नये.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः। श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदयः
त्याने हे बोलल्यावर मी लगेच इथे आलो; हे ऐकून तू राजा आणि सगळ्यांना हे खरं सांग.
एतच्छ्रुत्वाऽश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते। दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभापत
हे ऐकून डोळ्यात पाणी आलेली दमयंती, राजाधिराज, एकटीने आपल्या आईकडे गेली.
अयमर्थौ न संवेद्यो भीमे मातः कदाचन। त्वत्सन्निधौ नियोक्ष्येऽहंसुदेवं द्विजसत्तमम्
आई, हा विषय भीमाला कधीच कळू देऊ नकोस; तुझ्या उपस्थितीत मी सुदेव या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला सांगणार आहे.
यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम्। यथा त्वया प्रकर्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि
राजा भीमाला माझा हेतू कळू नये म्हणून, तू माझ्या सांगण्याप्रमाणे वाग, जर तुला माझे मन जिंकायचे असेल.
यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान्। तेनैव मङ्गलेनाद्य सुदेवो यातु मा चिरम्
जसं सुदेवानं मला लगेच माझ्या नातेवाईकांकडे आणलं, तसंच आज त्याच शुभेच्छांनी सुदेव लवकर निघून जावो.
समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः। `ऋतुपर्णस्य नगरे निवसन्तमरिन्दमम्
तो अयोध्येच्या नगरीत जाऊन, तिथे ऋतुपर्ण राजाच्या नगरीत राहणाऱ्या नलाला इथं घेऊन यावा.
विश्रान्तं तु ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम्। अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी
नंतर त्याला विश्रांती दिल्यावर, दमयंतीनं त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण परणादाचं मोठ्या आदरानं आणि भरपूर धन देऊन स्वागत केलं.
लवाच चैनं महता संपूज्य द्रविणेन वै।' नले चेहागते विप्र भूयो दास्याभि ते वसु
त्यानंतर तिनं त्याला भरपूर धन देऊन सांगितलं, 'ब्राह्मण, जर नल इथे आला, तर मी तुला आणखी धन देईन.'
त्वया हि मे बहुकृतंयदन्यो न करिष्यति। यद्भर्त्राऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम
कारण, तू माझ्यासाठी असं काही केलंस, जे दुसरा कुणीही केलं नसतं; लवकरच, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी माझ्या पतीला पुन्हा भेटेन.
स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः। गृहानुपययौ चापि कृतार्थः सुमहामनाः
असं तिच्याकडून ऐकून, शुभाशीर्वादांनी धीर देऊन, तो अत्यंत समाधानी मनानं आणि आपलं काम पूर्ण झाल्याचं समाधान घेऊन घरी गेला.
ततः सुदेवमानाय्य दमयन्ती युधिष्ठिर। अब्रवीत्सन्निदौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता
मग दुःख आणि शोकानं भरलेली दमयंतीनं सुदेवाला बोलावलं आणि आईसमोर त्याच्याशी बोलली.
गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम्। ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती
'सुदेवा, तू अयोध्येच्या नगरीत जाऊन, तिथे दुसरी पत्नी मिळवू पाहणाऱ्या ऋतुपर्ण राजाला हे शब्द सांग.'
आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम्। तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः
'भीम राजाची मुलगी दमयंती पुन्हा स्वयंवर ठेवणार आहे; तिथे सर्व राजे आणि राजपुत्र येणार आहेत.'
तथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति। यदि संभाविनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम
'वेळ ठरवली आहे आणि ती उद्या आहे; जर तुला हे शक्य वाटत असेल तर, शत्रूंचा पराभव करणारा, लवकर जा.'
सूर्योदये द्वतीयं सा भर्तारं वरयिष्यति। न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोपि वा
'दुसऱ्या दिवशी सूर्य उगवल्यावर ती आपला पती निवडेल; कारण नल हा वीर जिवंत आहे की मेला, हे कुणालाच माहीत नाही.'
एवं तथा यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत्। ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा
असं सांगितल्याप्रमाणे सुदेव त्या वेळी जाऊन ऋतुपर्ण राजाला हे सर्व सांगितलं.
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः। `सारथीन्स समानीय वार्ष्णेयप्रभृतीन्नृपः। कथयामास यद्वृत्तं ब्राह्मणेन श्रुतं तथा
सुदेवाच्या शब्दांनी ऐकून, ऋतुपर्ण राजानं आपले सारथी, वृष्णी यांच्यासह, बोलावले आणि ब्राह्मणाकडून ऐकलेलं सर्व त्यांना सांगितलं.
बाहुकं च समाहूय दमयन्त्याः स्वयंवरम्'। सान्त्यञ्श्र्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत
त्याने बाहुकालाही बोलावलं आणि सौम्य, शुभ शब्दांनी दमयंतीच्या स्वयंवराबद्दल त्याच्याशी बोलला.
विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम्। एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
'मला विदर्भात दमयंतीच्या स्वयंवरासाठी जायचं आहे; घोड्यांची माहिती असणाऱ्या बाहुका, एकाच दिवशी तिथे पोहोचणं तुला शक्य वाटतं का?'
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह। व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः
राजानं असं विचारल्यावर, नलाचं मन दुःखानं तुटलं आणि तो खोल विचारात पडला.
दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता। अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान्
'खरंच दमयंती असं करेल का, की दुःखानं गोंधळली आहे? की माझ्यासाठीच हा मोठा उपाय आखला आहे?'
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी। यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना। स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः
'अरे, तपस्विनी दमयंती काहीतरी कठोर करायला निघाली आहे; तिला कुणीतरी नीच, दीन, दुष्ट बुद्धीच्या माणसानं फसवलं आहे. जगात स्त्रियांचा स्वभाव चंचल असतो आणि माझी चूकही फार मोठी आहे.'
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा। नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः
माझ्या दुःखामुळे आणि निराशेमुळे ती कंबरबारी बायको कधीच असं वागली नसती, विशेषतः तिला मूल असताना.
यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्। ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम्
हे खरं आहे की खोटं, हे मी जाऊन नक्की शोधणारच; ऋतुपर्णाचं मनाप्रमाणे मी त्याचं काम फक्त माझ्या हेतूसाठी करणार आहे.
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः। कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम्
असं मनाशी ठरवून, दुःखी मनाचा बाहुक नम्रपणे राजाला, ऋतुपर्णाला, म्हणाला.
प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप। एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप। `तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि
राजा, मी तुला वचन देतो — मी एकाच दिवशी तुला विदर्भनगरीत घेऊन जाईन; उद्या सूर्य उगवल्यावर तू विदर्भात पोहोचशील.
एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव। किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक
असं ऐकून राजा हसत म्हणाला, 'बाहुक, आज तुला काय हवंय? मी तुझ्यावर खूश आहे.'
यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम्
ऋतुपर्णा, मी हे रथ लगेच तयार करतो.