यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि। विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश
"आणि जर तुला माझ्यासाठी काही करावंसं वाटत असेल, तर मला विदर्भात परत जायचं आहे. कृपया लवकर माझ्या प्रवासाची व्यवस्था कर."
बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्ट्वा मातृष्वसा नृप। गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः
राणी आनंदाने म्हणाली, "ठीक आहे," आणि आपल्या मुलाच्या संमतीने मोठ्या सैन्याच्या संरक्षणात तिला पाठवले.
प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना। यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्
राजमाता दमयंतीला सैनिकांच्या ताफ्यासह, उत्तम जेवण, पाणी आणि सर्व सुखसोयी देऊन पाठवू लागली.
ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा। तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत्
मग ती शुभ्र स्त्री थोड्याच वेळात विदर्भात पोहोचली, आणि तिच्या सर्व नातेवाईकांनी आनंदाने तिचं स्वागत केलं.
सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ। मातरं पितरं चोभौ सर्वं चैव सखीजनम्
सर्व नातेवाईक सुखरूप दिसले, दोन्ही मुलंही भेटली, आई-वडील आणि सगळ्या सख्या तिला भेटल्या.
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी। परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते
दमयंतीने देवतांची आणि ब्राह्मणांची योग्य विधीने पूजा केली.
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः। प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च
राजाने आपल्या मुलीला पाहून आनंदून, सुदेवाला हजार गायी, गावे आणि धन दिलं.
सा व्युष्टा रजनीं तत्रपितुर्वेश्मनि भामिनी। विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ती तेजस्विनी दमयंती वडिलांच्या घरी रात्रभर विश्रांती घेऊन, सकाळी आईला म्हणाली—
मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमिते। नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः
"आई, तुला खरंच माझं जगणं हवं असेल, तर मी खरं सांगते— नल राजाला परत आणण्यासाठी तू प्रयत्न कर."
दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता। बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत्
दमयंतीने असं म्हटल्यावर राणीला फार दुःख झालं, डोळ्यांतून अश्रू येऊन ती काहीच उत्तर देऊ शकली नाही.
तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा। हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह
ती अशी अवस्थेत असल्याचं पाहून, त्या वेळी सर्व अंतःपुरातील स्त्रिया फारच दुःखी झाल्या आणि मोठ्या हंबरडा फोडून रडू लागल्या.
ततो भीमं महाराजं भार्या वचनामब्रवीत्। दमयन्ती नृप भृशं भर्तारमनुशोचति
मग दमयंतीनं आपल्या पतीसाठी फारच शोक करत, भीम राजाला अशा शब्दांत सांगितलं.
अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती विभो। प्रयतन्तु तवप्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने
लाज बाजूला ठेवून तिनं स्वतःच असं म्हटलं, "तुमचे नोकर पुन्हा पुन्हा त्या पुण्यवानाचा शोध घेण्यासाठी प्रयत्न करतील."
तयाप्रयोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः। प्राश्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने
तिच्या आग्रहावरून राजानं आज्ञाधारक ब्राह्मणांना सर्व दिशांना पाठवलं आणि सांगितलं, "नलाचा शोध घ्या."
ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणास्तदा। दमयन्तीमथापृच्छ्य प्रस्थितास्ते तथाऽव्रुवन्
मग विदर्भराजाच्या आज्ञेने त्या ब्राह्मणांनी दमयंतीला विचारून, तिच्या सांगण्यानुसार प्रवास सुरू केला आणि तशीच वाणी बोलली.
अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः। ब्रूत वै जनसंसत्सु तत्रतत्र पुनः पुनः
मग भीमाची कन्या दमयंती म्हणाली, "हे शब्द सर्व राज्यांत, लोकांत, वारंवार सांगा."
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य वपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
"अरे जुगारी, माझं वस्त्र फाडून निघून गेलास, आणि जंगलात झोपलेल्या, तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या प्रियेचं सोडून दिलंस, तू कुठे आहेस?"
सा वै यथा त्वया दृष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
"जशी ती तुझ्या डोळ्यांसमोर होती, तशीच ती तुझी वाट पाहत आहे; दुःखाने जळणारी, अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली ती तरुणी तुझीच वाट पाहते."
तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव। प्रसादं कुरु वै देव प्रतिवाक्यं वदस्व च
"ती नेहमी रडते, राजन, त्या दुःखाने त्रस्त आहे; देवा, तिच्यावर कृपा कर आणि उत्तर पाठव."
एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि। वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः
"आणि आणखी जे काही माझ्यावर दया येईल असं वाटेल, तेही सांगा; कारण वाऱ्याने पेटलेल्या आगीत जसं जंगल जळतं, तसंच मीही जळतेय."
भर्तव्या रक्षणीया त्व पत्नी पत्या हि नित्यदा। तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव
"पत्नीला पतीनं नेहमी जपावं आणि सांभाळावं लागतं; मग, धर्म जाणणाऱ्या तुझ्यासारख्या सज्जनाचं आणि माझं हे दुर्दैव कशामुळे आलं?"
ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश् सानुक्रोशो भवान्सदा। संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्
"तू नेहमी बुद्धिमान, कुलीन आणि दयाळू म्हणून प्रसिद्ध आहेस; पण आता, बहुतेक माझ्या दुर्दैवामुळे, तू दयाशून्य झालास असं वाटतं."
तत्कुरुष्व नरव्याघ्र दयां मयि नरर्पभ। आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः
"म्हणून, नरश्रेष्ठा, माझ्यावर दया कर; कारण तूच मला शिकवलंस की दयाळूपणा हाच मोठा धर्म आहे."
एवंब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन। स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्वनु वर्तते
"तुमच्यापैकी कुणाला या शब्दांना उत्तर मिळालं, तर तो माणूस कोण आहे आणि कुठे राहतो हे नक्की समजून घ्या."
यश्चैवं वचनं श्रुत्य्वा बूयात्प्रतिवचो नरः। तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमाः
"आणि जर कुणी हे ऐकून उत्तर दिलं, तर त्याचं बोलणं घेऊन मला सांगा, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो."
यथा च वो न जानीयाच्चरतो भीमशासनात्। पुनरागमनं चेह तथा कार्यमतन्द्रितैः
"भीम राजाला तुमच्या प्रवासाची कल्पना येऊ नये म्हणून, तुम्ही सर्वांनी काळजीपूर्वक आणि लवकर परत यावं."
यदि वाऽसौ समृद्धः स्याद्यदि वाऽप्यधनो भवेत्। यदिऽवाप्यसमर्थः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम्
"तो सुखी असो वा दीन, किंवा अगदी असहाय्य असो, त्याचं मनात काय आहे ते समजून घ्या."
एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम्। नलं मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा
अशा प्रकारे सांगून, ते ब्राह्मण सर्व दिशांना निघाले, दुर्दैवी नल राजाचा शोध घेण्यासाठी.
ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्धोपांस्तथाऽऽश्रमान्। अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्दविजातयः
राजा, त्या ब्राह्मणांनी नलाचा शोध घेत जुनी राज्ये, गावे, वाड्या आणि आश्रम फिरले, पण त्यांना नल सापडला नाही.
तच्च वाक्यं तथा सर्वेतत्रतत्र विशांपते। श्रावयांचक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम्
लोकांचा अधिपती, त्या ब्राह्मणांनी दमयंतीने सांगितलेला संदेश सर्वत्र लोकांना ऐकवला.