तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत्। स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्माकं नाथवत्तया
म्हणून आपण या खोल खड्ड्यावर लोंबकळतोय, जणू आपली शुद्धी हरवली आहे, आधार नसलेल्या लोकांसारखे; त्याला सांगावं लागेल, कारण तू आम्हाला या असहाय्य अवस्थेत पाहिलं आहेस.
पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः। साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभि भोः
तुझे पूर्वज या खड्ड्यावर लोंबकळत आहेत, दुःखी आणि खाली मान घालून; म्हणून, हे सज्जना, लग्न कर आणि संतती प्राप्त कर, अशी आमची विनंती आहे.
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टः स एकैकस्तपोधन। यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रयम्
आपल्या वंशाचा एकच धागा उरला आहे, तो एक तपस्वी, हे ब्राह्मण, ज्याला तू गवताच्या काडीला आधार घेतलेला पाहतोस.
एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः। यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः
हा आमच्या कुलाचा आधार आहे, इथे बसलेला, आपल्या वंशाची वाढ करणारा; हे ब्राह्मण, इथे जे मूळ दिसतंय, ती त्याचीच पिल्लं आहेत.
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः। यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम्
हे बाबा, हेच आपले वंशज आहेत, काळाने खाल्लेले; आणि हे ब्राह्मण, जे मूळ तू पाहतोस, तेही अर्धवट खाल्लं गेलं आहे.
यत्र लम्बामहे गर्ते सोऽप्येकस्तप आस्थितः। यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः
जिथे आपण खड्ड्यावर लोंबकळतोय, तिथे तो एकही तपस्येत मग्न आहे; आणि हे ब्राह्मण, जो उंदीर दिसतोय, तोच बलवान काळ आहे.
स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन्। जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम्
तो काळ हळूहळू त्या दुर्बल तपस्व्याला, म्हणजेच जरत्कारूला, जो तपस्येच्या लोभाने अंध झाला आहे, कुरतडतोय.
न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम। छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः
हे श्रेष्ठ, त्याची तपस्या आपल्याला वाचवू शकणार नाही—आपण मूळासकट उपटले गेलो आहोत, खाली पडलो आहोत आणि काळाने त्रस्त झालो आहोत.
अधः प्रविष्टान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा। अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वैः सबान्धवैः
पहा, आपण खाली गेलेलो आहोत, जणू पापी आहोत; आपण इथे पडलो की, आपले सगळे नातेवाईकही आपल्यासोबत पडतील.
छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः। तपो वाऽप्यथ चा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत्
जेव्हा तोही काळाने छाटला जाईल, तेव्हा इथून नरकात जाईल; मग ती तपस्या असो, यज्ञ असो किंवा दुसरं कुठलंही मोठं पावन कृत्य असो.
तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम्। स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन
हे सर्व काही वंश चालू ठेवण्याइतके महत्त्वाचे नाही, असे सज्जनांचे मत आहे. म्हणून, तू त्या तपस्वी जरत्कारूला भेटल्यावर त्याला हे सांग.
यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेषतः। यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा
तू जसे पाहिले आहेस, तसे सर्व काही त्याला नीट सांग, म्हणजे तो योग्य रीतीने पत्नी करून, आपले वंश वाढवील.
वा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया। बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा
किंवा, हे ब्राह्मण, तू आमच्यावतीने त्याला हे सांग, कारण तो आमचा रक्षण करणारा आहे. आपल्या घरच्यांसाठी जसे हित करतोस, तसेच इथेही आपल्या नातलगांसाठी कर.
कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम। श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति
हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू आमच्यासाठी आपला बंधू असल्यासारखा का दुःख करतोस? आम्हा सर्वांना ऐकायचे आहे—इथे उभा असलेला तू कोण आहेस?
एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुर्भृशं शोकपरायणः। उवाच तान्पितॄन्दुःखाद्बाष्पसंदिग्धया गिरा
हे ऐकून जरत्कारू फार दुःखी झाला आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू येत असताना, त्याने त्या पितरांशी बोलायला सुरुवात केली.
मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः। तद्ब्रूत यन्मया कार्यं भवतां प्रियकाम्यया
तुम्ही माझे पूर्वज आणि पितामह आहात; मला सांगा, तुमच्या आवडीसाठी मी काय करावे?
अहमेव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः। ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः
मीच जरत्कारू, तुमचा पापी मुलगा आहे; माझ्या चुकीसाठी आणि असंयमासाठी मी शिक्षा भोगीन.
पुत्र दिष्ट्याऽसि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया। किमर्थं च त्वया ब्रह्मन्न कृतो दारसङ्ग्रहः
मुला, सुदैवाने तू या ठिकाणी पोहोचला आहेस; पण, हे ब्राह्मण, तू अजून लग्न का केले नाहीस?
ममायं पितरो नित्यं हृद्यर्थः परिवर्तते। ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै
माझ्या पितरांचा हा प्रश्न नेहमीच माझ्या मनात राहतो; पण ब्रह्मचर्य पाळून मी हे शरीर पुढच्या जगात पाठवणार होतो.
न दारान्वै करिष्येऽहमिति मे भावितं मनः। एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्बतः
माझ्या मनात पक्के होते की मी लग्न करणार नाही; पण तुम्हाला पक्ष्यांसारखे लोंबकळताना पाहून माझे मन बदलले.
मया निवर्तिता बुद्धिर्ब्रह्मचर्यात्पितामहाः। करिष्ये वः प्रियं कामं निवेक्ष्येऽहमसंशयम्
पितामहांनो, ब्रह्मचर्यामुळे माझ्या मनाने संसाराकडे पाठ फिरवली होती; पण आता मी नक्कीच तुमचे आवडते कार्य करीन.
सनाम्नीं यद्यहं कन्यामुपलप्स्ये कदाचन। भविष्यति च या काचिद्भैक्ष्यवत्स्वयमुद्यता
कधीतरी जर माझ्या नावाची एखादी कन्या मला आपोआप मिळाली, जी स्वतः पुढे येईल, तर—
प्रतिग्रहीता तामस्मि न भरेयं च यामहम्। एवंविधमहं कुर्यां निवेशं प्राप्नुयां यदि। अन्यथा न करिष्येऽहं सत्यमेतत्पितामहाः
मी तिला स्वीकारेन, पण तिचा पोसणारा मात्र मी होणार नाही; अशी संधी मिळाली तरच मी संसार करीन, नाहीतर करणार नाही—हे खरे आहे, पितामहांनो.
तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै। शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तिष्ठन्तु पितरो मम
त्या विवाहातून तुमच्या तारण्यासाठी एक मूल जन्माला येईल; माझे पितर नेहमीच सुरक्षित आणि अढळ राहो.
एवमुक्त्वा तु स पितॄंश्चचार पृथिवी मुनिः। न च स्म लभते भार्यां वृद्धोऽयमिति शानक
असे म्हणून, त्या ऋषीने आपल्या पितरांना वचन दिले आणि पृथ्वीवर भटकू लागला; पण, शौनक, तो म्हातारा असल्यामुळे त्याला पत्नी मिळाली नाही.
यदा निर्वेदमापन्नः पितृभिश्चोदिस्तथा। तदाऽरण्यं स गत्वोच्चैश्चुक्रोश भृशदुःखितः
पितरांनी सतत सांगितल्यामुळे आणि मन खचल्यामुळे, तो अरण्यात गेला आणि मोठ्या दुःखाने मोठ्याने ओरडू लागला.
सत्वरण्यगतः प्राज्ञः पितॄणा हितकाम्यया। उवाच कन्यां याचामि तिस्रो वाचः शनैरिमाः
आपल्या पितरांच्या कल्याणासाठी, तो तात्काळ अरण्यात गेला आणि शहाणपणाने, 'मला कन्या हवी आहे,' असे तीनदा हळूहळू म्हणाला.
यानि भूतानि सन्तीह स्थावराणि चराणि च। अन्तर्हितानि वा यानि तानि शृण्वन्तु मे वचः
इथे असलेली सर्व स्थावर आणि जंगम, तसेच अदृश्य असलेली सुद्धा सर्व जीव, माझे हे बोलणे ऐकावे.
उग्रे तपसि वर्तन्तं पितरश्चोदयन्ति माम्। निविशस्वेति दुःखार्ताः सन्तानस्य चिकीर्षया
मी कठोर तप करत असताना, माझे पूर्वज संतती चालू राहावी या इच्छेने आणि दुःखाने व्याकुळ होऊन मला म्हणाले, 'गृहस्थाश्रम स्वीकार.'
निवेशायाखिलां भूमिं कन्याभैक्ष्यं चरामि भोः। दरिद्रो दुःखशीलश्च पितृभिः सन्नियोजितः
गृहस्थ होण्यासाठी मी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरत आहे आणि कन्येची भीक मागतो आहे; मी गरीब आहे, दुःखाने त्रस्त आहे, आणि हे सर्व माझ्या पूर्वजांनी सांगितले आहे.