स मलेनापकृष्टन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत। दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः
मळ काढल्यावर दमयंतीच्या कपाळावरचा पिप्लू चमकू लागला, जसा आकाशात ढग हटल्यावर चंद्र दिसतो.
पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत। रुदन्त्यौ तां परिष्वज्यमुहूर्तमिव तस्थतुः
पिप्लू पाहून सुनंदा आणि राजमाता दोघींनी तिला मिठी मारली, रडल्या आणि काही क्षण तसेच उभ्या राहिल्या.
उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत्। भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता
हळूहळू डोळ्यांतले अश्रू आवरत राणीने तिला म्हणाली, "तू माझ्या बहिणीची मुलगी आहेस, हे या स्नानामुळे कळलं."
अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः। सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने
मी आणि तुझी आई, आम्ही दोघीही त्या थोर राजाच्या, क्षत्रियांच्या अधिपतीच्या मुली आहोत. आणि सुंदर मुली, तू दशार्णांच्या राजे सुदाम यांची कन्या आहेस.
भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः। त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे
ती मुलगी भीम नावाच्या बलवान राजाला दिली गेली, आणि तू मात्र दशार्ण देशात, तुझ्या वडिलांच्या घरी माझ्या डोळ्यांसमोर जन्मलीस.
यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिति। यथैव च ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव
जशी ही जागा तुझ्या वडिलांची आहे, तशीच ही तुझीही समज. आणि जसं दमयंतीला माझ्या संपत्तीचा वाटा आहे, तसाच तुझाही आहे.
तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते। प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत्
मनात आनंद भरून दमयंतीने आपल्या मावशीला वंदन करून हे शब्द सांगितले—
अज्ञायमानाऽपिसती सुखमस्म्युषिता त्वयि। सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया
"माझी ओळख नसतानाही, ताई, मी तुझ्याकडे अगदी सुखात राहिले. सर्व सुखसोयी मिळाल्या आणि तू नेहमी माझी काळजी घेतलीस."
सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः। चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि
"इथे मला खूप सुख मिळालं, यात शंका नाही. पण आई, मी खूप दिवस दूर राहिले आहे, आता कृपा करून मला परत जाऊ दे."
दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ। पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ
"माझे दोन लहान मुलं मी इथे असताना मागे राहिली आहेत. त्यांचा वडिलांशिवाय आणि दुःखात दिवस कसा जातोय, हे मला माहीत नाही."
यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि। विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश
"आणि जर तुला माझ्यासाठी काही करावंसं वाटत असेल, तर मला विदर्भात परत जायचं आहे. कृपया लवकर माझ्या प्रवासाची व्यवस्था कर."
बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्ट्वा मातृष्वसा नृप। गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः
राणी आनंदाने म्हणाली, "ठीक आहे," आणि आपल्या मुलाच्या संमतीने मोठ्या सैन्याच्या संरक्षणात तिला पाठवले.
प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना। यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्
राजमाता दमयंतीला सैनिकांच्या ताफ्यासह, उत्तम जेवण, पाणी आणि सर्व सुखसोयी देऊन पाठवू लागली.
ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा। तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत्
मग ती शुभ्र स्त्री थोड्याच वेळात विदर्भात पोहोचली, आणि तिच्या सर्व नातेवाईकांनी आनंदाने तिचं स्वागत केलं.
सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ। मातरं पितरं चोभौ सर्वं चैव सखीजनम्
सर्व नातेवाईक सुखरूप दिसले, दोन्ही मुलंही भेटली, आई-वडील आणि सगळ्या सख्या तिला भेटल्या.
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी। परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते
दमयंतीने देवतांची आणि ब्राह्मणांची योग्य विधीने पूजा केली.
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः। प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च
राजाने आपल्या मुलीला पाहून आनंदून, सुदेवाला हजार गायी, गावे आणि धन दिलं.
सा व्युष्टा रजनीं तत्रपितुर्वेश्मनि भामिनी। विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ती तेजस्विनी दमयंती वडिलांच्या घरी रात्रभर विश्रांती घेऊन, सकाळी आईला म्हणाली—
मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमिते। नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः
"आई, तुला खरंच माझं जगणं हवं असेल, तर मी खरं सांगते— नल राजाला परत आणण्यासाठी तू प्रयत्न कर."
दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता। बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत्
दमयंतीने असं म्हटल्यावर राणीला फार दुःख झालं, डोळ्यांतून अश्रू येऊन ती काहीच उत्तर देऊ शकली नाही.
तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा। हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह
ती अशी अवस्थेत असल्याचं पाहून, त्या वेळी सर्व अंतःपुरातील स्त्रिया फारच दुःखी झाल्या आणि मोठ्या हंबरडा फोडून रडू लागल्या.
ततो भीमं महाराजं भार्या वचनामब्रवीत्। दमयन्ती नृप भृशं भर्तारमनुशोचति
मग दमयंतीनं आपल्या पतीसाठी फारच शोक करत, भीम राजाला अशा शब्दांत सांगितलं.
अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती विभो। प्रयतन्तु तवप्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने
लाज बाजूला ठेवून तिनं स्वतःच असं म्हटलं, "तुमचे नोकर पुन्हा पुन्हा त्या पुण्यवानाचा शोध घेण्यासाठी प्रयत्न करतील."
तयाप्रयोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः। प्राश्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने
तिच्या आग्रहावरून राजानं आज्ञाधारक ब्राह्मणांना सर्व दिशांना पाठवलं आणि सांगितलं, "नलाचा शोध घ्या."
ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणास्तदा। दमयन्तीमथापृच्छ्य प्रस्थितास्ते तथाऽव्रुवन्
मग विदर्भराजाच्या आज्ञेने त्या ब्राह्मणांनी दमयंतीला विचारून, तिच्या सांगण्यानुसार प्रवास सुरू केला आणि तशीच वाणी बोलली.
अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः। ब्रूत वै जनसंसत्सु तत्रतत्र पुनः पुनः
मग भीमाची कन्या दमयंती म्हणाली, "हे शब्द सर्व राज्यांत, लोकांत, वारंवार सांगा."
क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य वपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय
"अरे जुगारी, माझं वस्त्र फाडून निघून गेलास, आणि जंगलात झोपलेल्या, तुझ्यावर प्रेम करणाऱ्या प्रियेचं सोडून दिलंस, तू कुठे आहेस?"
सा वै यथा त्वया दृष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता
"जशी ती तुझ्या डोळ्यांसमोर होती, तशीच ती तुझी वाट पाहत आहे; दुःखाने जळणारी, अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली ती तरुणी तुझीच वाट पाहते."
तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव। प्रसादं कुरु वै देव प्रतिवाक्यं वदस्व च
"ती नेहमी रडते, राजन, त्या दुःखाने त्रस्त आहे; देवा, तिच्यावर कृपा कर आणि उत्तर पाठव."
एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि। वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः
"आणि आणखी जे काही माझ्यावर दया येईल असं वाटेल, तेही सांगा; कारण वाऱ्याने पेटलेल्या आगीत जसं जंगल जळतं, तसंच मीही जळतेय."