विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः। सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता
विदर्भाचा धर्मात्मा आणि पराक्रमी राजा भीम हाच हिचा वडील आहे; ही त्याची कन्या, सुंदर आणि प्रसिद्ध दमयंती.
राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः। भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः
वीरसेनाचा मुलगा, नल नावाचा राजा, हा तिचा पती आहे; हा पुण्यवान आणि बुद्धिमान राजा तिचा नवरा आहे.
स द्यूतेन जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महामनाः। दमयन्त्या गतः सार्धं न प्राज्ञायत कस्यचित्
त्याच्या भावाने त्याला जुगारात हरवले आणि त्याचे राज्य गेले, तरीही तो मोठ्या मनाचा होता; दमयंतीसोबत तो निघून गेला आणि कोणालाही ओळखता आला नाही.
ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम्। सेयमासादिता बाला तव देवि निवेशने
आम्ही दमयंतीसाठी संपूर्ण पृथ्वीवर शोध घेतला; ही तरुणी तुझ्या महालात सापडली, राणी.
अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते। अस्या ह्येष भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः
हिच्या सौंदर्याशी जुळणारी दुसरी स्त्री माणसांत नाही; हिच्या भुवयांच्या मधोमध जन्मजात एक उत्तम पिप्लू आहे.
श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया। मलेन संवृतोह्यस्याश्छन्नोऽभ्रेणेव चन्द्रमाः
हिच्या काळ्या त्वचेवर कमळासारखा एक ठसा दिसतो, पण तो मळामुळे लपलेला आहे; जसा ढगाने चंद्र लपतो, तसा तो दिसत नाही.
चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः। प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नातिविराजते
हा ठसा ओळख म्हणून सृष्टीकर्त्याने दिला आहे; जसा चंद्रावर डाग असतो तसा, तो फारसा चमकत नाही.
न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम्। असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसन्निभम्
हिचे सौंदर्य मळाने झाकले असले तरी कमी होत नाही; सजवले नसले तरी ती स्पष्टपणे सोन्यासारखी चमकते.
अनेन वपुषा बाला पिप्लुनाऽनेन सूचिता। लक्षितेयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा
हिच्या या रूपामुळे आणि या पिप्लूमुळेच ही तरुणी ओळखता येते; अग्नी जसा स्वतःच्या उष्णतेने लपतो, तशी ती लपली होती, पण मी तिला ओळखले, राणी.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते। सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम्
सुदेवाचे बोल ऐकल्यावर, राणी सुनंदाने पिप्लू झाकणारा मळ काढून टाकला.
स मलेनापकृष्टन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत। दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः
मळ काढल्यावर दमयंतीच्या कपाळावरचा पिप्लू चमकू लागला, जसा आकाशात ढग हटल्यावर चंद्र दिसतो.
पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत। रुदन्त्यौ तां परिष्वज्यमुहूर्तमिव तस्थतुः
पिप्लू पाहून सुनंदा आणि राजमाता दोघींनी तिला मिठी मारली, रडल्या आणि काही क्षण तसेच उभ्या राहिल्या.
उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत्। भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता
हळूहळू डोळ्यांतले अश्रू आवरत राणीने तिला म्हणाली, "तू माझ्या बहिणीची मुलगी आहेस, हे या स्नानामुळे कळलं."
अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः। सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने
मी आणि तुझी आई, आम्ही दोघीही त्या थोर राजाच्या, क्षत्रियांच्या अधिपतीच्या मुली आहोत. आणि सुंदर मुली, तू दशार्णांच्या राजे सुदाम यांची कन्या आहेस.
भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः। त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे
ती मुलगी भीम नावाच्या बलवान राजाला दिली गेली, आणि तू मात्र दशार्ण देशात, तुझ्या वडिलांच्या घरी माझ्या डोळ्यांसमोर जन्मलीस.
यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिति। यथैव च ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव
जशी ही जागा तुझ्या वडिलांची आहे, तशीच ही तुझीही समज. आणि जसं दमयंतीला माझ्या संपत्तीचा वाटा आहे, तसाच तुझाही आहे.
तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते। प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत्
मनात आनंद भरून दमयंतीने आपल्या मावशीला वंदन करून हे शब्द सांगितले—
अज्ञायमानाऽपिसती सुखमस्म्युषिता त्वयि। सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया
"माझी ओळख नसतानाही, ताई, मी तुझ्याकडे अगदी सुखात राहिले. सर्व सुखसोयी मिळाल्या आणि तू नेहमी माझी काळजी घेतलीस."
सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः। चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि
"इथे मला खूप सुख मिळालं, यात शंका नाही. पण आई, मी खूप दिवस दूर राहिले आहे, आता कृपा करून मला परत जाऊ दे."
दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ। पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ
"माझे दोन लहान मुलं मी इथे असताना मागे राहिली आहेत. त्यांचा वडिलांशिवाय आणि दुःखात दिवस कसा जातोय, हे मला माहीत नाही."
यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि। विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश
"आणि जर तुला माझ्यासाठी काही करावंसं वाटत असेल, तर मला विदर्भात परत जायचं आहे. कृपया लवकर माझ्या प्रवासाची व्यवस्था कर."
बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्ट्वा मातृष्वसा नृप। गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः
राणी आनंदाने म्हणाली, "ठीक आहे," आणि आपल्या मुलाच्या संमतीने मोठ्या सैन्याच्या संरक्षणात तिला पाठवले.
प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना। यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम्
राजमाता दमयंतीला सैनिकांच्या ताफ्यासह, उत्तम जेवण, पाणी आणि सर्व सुखसोयी देऊन पाठवू लागली.
ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा। तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत्
मग ती शुभ्र स्त्री थोड्याच वेळात विदर्भात पोहोचली, आणि तिच्या सर्व नातेवाईकांनी आनंदाने तिचं स्वागत केलं.
सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ। मातरं पितरं चोभौ सर्वं चैव सखीजनम्
सर्व नातेवाईक सुखरूप दिसले, दोन्ही मुलंही भेटली, आई-वडील आणि सगळ्या सख्या तिला भेटल्या.
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी। परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते
दमयंतीने देवतांची आणि ब्राह्मणांची योग्य विधीने पूजा केली.
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः। प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च
राजाने आपल्या मुलीला पाहून आनंदून, सुदेवाला हजार गायी, गावे आणि धन दिलं.
सा व्युष्टा रजनीं तत्रपितुर्वेश्मनि भामिनी। विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत्
ती तेजस्विनी दमयंती वडिलांच्या घरी रात्रभर विश्रांती घेऊन, सकाळी आईला म्हणाली—
मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमिते। नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः
"आई, तुला खरंच माझं जगणं हवं असेल, तर मी खरं सांगते— नल राजाला परत आणण्यासाठी तू प्रयत्न कर."
दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता। बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत्
दमयंतीने असं म्हटल्यावर राणीला फार दुःख झालं, डोळ्यांतून अश्रू येऊन ती काहीच उत्तर देऊ शकली नाही.