दुष्करं कुरुतेऽत्यन्तं हीनो यदनया नलः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति
नल तिच्याशिवाय जगतो हे फार कठीण आहे, पण तो आपले शरीर टिकवतो आणि दुःखाने कोसळत नाही.
इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम्। सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः
काळ्या केसांची, शतदल कमळासारख्या डोळ्यांची, सुखास पात्र असूनही दुःखी असलेली तिला पाहून माझे मनही व्याकुळ झाले.
कदा नु खलुः दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा। भर्तुः समागमात्साध्वीरोहिणी शशिनो यथा
कधी या सतीला दुःखाचा अंत येईल? पतीच्या पुनर्मिलनाने, जशी रोहिणी चंद्रासोबत एकत्र येते, तशी तीही सुखी होईल का?
अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति। राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम्
नक्कीच, तिला पुन्हा मिळाल्यावर नैषध नलाला पुन्हा आनंद मिळेल, जसा आपले राज्य गमावलेला राजा पुन्हा पृथ्वी मिळाल्यावर आनंदी होतो.
तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंवृतम्। नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा
स्वभाव, वय आणि कुल या सर्वांत समान असलेल्या वैदर्भीला नैषध नल योग्य आहे, आणि काळ्या डोळ्यांची तीही त्याला तितकीच योग्य आहे.
युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्ववतो मया। समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम्
अशा अपरिमित सामर्थ्य आणि धैर्य असलेल्या वीराची, पतीच्या भेटीसाठी आसुसलेल्या पत्नीस मी धीर द्यावा हे योग्यच आहे.
अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। अदृष्टदुःखां दुःखार्तां ध्यानरोदनतत्पराम्
पूर्ण चंद्रासारख्या चेहऱ्याची, दुःख कधी न पाहिलेली पण आता दुःखाने त्रस्त झालेली, ध्यान आणि रडण्यात मग्न असलेल्या तिला मी धीर देईन.
एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम्। उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत्
अशा अनेक कारणांनी आणि चिन्हांनी विचार करून, सुदेव ब्राह्मण भीमराजाच्या कन्येजवळ गेला आणि तिला म्हणाला.
अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा। भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः
वैदर्भी, मी सुदेव आहे, तुझ्या भावाचा प्रिय मित्र. भीमराजाच्या आज्ञेने मी तुला शोधायला येथे आलो आहे.
कुशली ते पिता राज्ञि जननी भ्रातरश्च ते। आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते
राजकन्ये, तुझे वडील, आई आणि भाऊ सर्वजण सुखरूप आहेत. तुझे दोन पुत्रही दीर्घायुषी असून तेथे सुरक्षित आहेत.
त्वत्कृतेबन्धुवर्गाश्च गतसत्वा इवासते। अन्वेष्टारो ब्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशो महीम्
तुझ्यासाठी तुझे नातेवाईक जणू प्राण हरपल्यासारखे बसले आहेत. शेकडो ब्राह्मण तुझ्या शोधात पृथ्वीवर भटकत आहेत.
अभिज्ञाय सुदेवं तं दमयन्ती युधिष्ठिर। पर्यपृच्छत तान्सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान्
सुदेवाला ओळखून, दमयंतीने, हे युधिष्ठिरा, आपल्या सर्व सखींची एकामागून एक विचारपूस केली.
रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता। दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम्
राजा, दुःखाने कृश झालेली वैदर्भी, भावाचा प्रिय मित्र आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण सुदेव अचानक समोर दिसताच जोरजोराने रडू लागली.
ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिता। सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत
तिला रडताना पाहून, दुःखाने कृश झालेली सुनंदा, सुदेवाशी एकांतात बोलू लागली, हे भारत.
जनित्र्याः प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम्। ब्राह्मणेन सहागम्य तांविद्धि यदि मन्यसे
आईने रडणाऱ्या सैरंध्रीला तुझ्याकडे पाठवले होते; ती ब्राह्मणासोबत आली, तुला तसे वाटत असेल तर.
अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा। जगाम यत्रसा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत्
मग, चेदीराजाच्या आईने राजमहलातील अंतःपुर सोडले आणि त्या मुलीकडे गेली, तिच्यासोबत ब्राह्मणही होता.
ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशांपते। पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी
नंतर, राणीने सुदेवाला बोलावले आणि विचारले, 'ही कोणाची पत्नी आहे? ही सुंदर स्त्री कोणाची मुलगी आहे?'
कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना। त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती
ही सुंदर डोळ्यांची स्त्री आपल्या नातेवाईकांपासून किंवा नवऱ्यापासून कशी हरवली? आणि ब्राह्मण, तुला ती कशी ओळखली आणि इथे कशी आणली?
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः सर्वमशेषतः। तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्यादेवरूपिणीम्
हे सर्व मला तुझ्याकडून पूर्णपणे ऐकायचे आहे; मी विचारतेय म्हणून खरी गोष्ट सांग, कारण ही देवतेसारखी दिसणारी स्त्री कोण आहे हे मला जाणून घ्यायचे आहे.
एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः। सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम्
राणीने असे विचारल्यावर, राजन, श्रेष्ठ ब्राह्मण सुदेव आरामात बसून दमयंतीची खरी गोष्ट सांगू लागला.
विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः। सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता
विदर्भाचा धर्मात्मा आणि पराक्रमी राजा भीम हाच हिचा वडील आहे; ही त्याची कन्या, सुंदर आणि प्रसिद्ध दमयंती.
राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः। भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः
वीरसेनाचा मुलगा, नल नावाचा राजा, हा तिचा पती आहे; हा पुण्यवान आणि बुद्धिमान राजा तिचा नवरा आहे.
स द्यूतेन जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महामनाः। दमयन्त्या गतः सार्धं न प्राज्ञायत कस्यचित्
त्याच्या भावाने त्याला जुगारात हरवले आणि त्याचे राज्य गेले, तरीही तो मोठ्या मनाचा होता; दमयंतीसोबत तो निघून गेला आणि कोणालाही ओळखता आला नाही.
ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम्। सेयमासादिता बाला तव देवि निवेशने
आम्ही दमयंतीसाठी संपूर्ण पृथ्वीवर शोध घेतला; ही तरुणी तुझ्या महालात सापडली, राणी.
अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते। अस्या ह्येष भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः
हिच्या सौंदर्याशी जुळणारी दुसरी स्त्री माणसांत नाही; हिच्या भुवयांच्या मधोमध जन्मजात एक उत्तम पिप्लू आहे.
श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया। मलेन संवृतोह्यस्याश्छन्नोऽभ्रेणेव चन्द्रमाः
हिच्या काळ्या त्वचेवर कमळासारखा एक ठसा दिसतो, पण तो मळामुळे लपलेला आहे; जसा ढगाने चंद्र लपतो, तसा तो दिसत नाही.
चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः। प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नातिविराजते
हा ठसा ओळख म्हणून सृष्टीकर्त्याने दिला आहे; जसा चंद्रावर डाग असतो तसा, तो फारसा चमकत नाही.
न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम्। असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसन्निभम्
हिचे सौंदर्य मळाने झाकले असले तरी कमी होत नाही; सजवले नसले तरी ती स्पष्टपणे सोन्यासारखी चमकते.
अनेन वपुषा बाला पिप्लुनाऽनेन सूचिता। लक्षितेयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा
हिच्या या रूपामुळे आणि या पिप्लूमुळेच ही तरुणी ओळखता येते; अग्नी जसा स्वतःच्या उष्णतेने लपतो, तशी ती लपली होती, पण मी तिला ओळखले, राणी.
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते। सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम्
सुदेवाचे बोल ऐकल्यावर, राणी सुनंदाने पिप्लू झाकणारा मळ काढून टाकला.