दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः। निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति
तो दिवस-रात्र थांबता न येता शोकाने जळत राहिला, आणि रात्री तिची आठवण येताच तो एक श्लोक गात असे.
स विभ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन। वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन्
तो संपूर्ण पृथ्वीवर भटकत असताना, कधी कुठे थांबतो, पण अशा दुःखाला न शोभणारा असूनही, तो पुन्हा पुन्हा आपलं दुःख आठवत राहतो.
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छेऽप्यनुगता वने। त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन दुष्करं यदि जीवति
ती स्त्री, कठीण प्रसंगीही त्याच्या मागे जंगलात गेली, पण त्या दुर्दैवी माणसाने तिला सोडून दिलं; ती जिवंत असेल तर ते फार कठीण आहे.
एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता। क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति
ती एकटी, तरुण, अनुभव नसलेली, वाट शोधत, अशा कष्टांना नवी, उपाशी-तपाशी, तिचं जिवंत राहणं फार कठीण आहे.
श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे। त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष
त्या दुर्दैवी, मंदबुद्धी माणसाने तिला सोडून दिलं, आणि ती मोठ्या, भयानक, नेहमी हिंस्र प्राण्यांनी भरलेल्या जंगलात राहते, हे राजन.
इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन्। अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य नवेशने
अशा प्रकारे दमयंतीची आठवण काढत, नैषध राजा नल त्या राजाच्या नव्या राजवाड्यात, आपली ओळख लपवून राहू लागला.
हृतराज्ये नले भीमः सभार्येऽदर्शनं गते। `चिन्तयामास बहुशः सहामात्यैर्नराधिपः
नलाचं राज्य गेले आणि तो पत्नीसमवेत अदृश्य झाला, तेव्हा भीम राजा आपल्या मंत्र्यांसोबत वारंवार विचार करत राहिला.
समाहूय द्विजान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत्। अग्रहारं च दास्यामिग्रामं नगरसंमितम्
त्याने सर्व ब्राह्मणांना बोलावून सांगितले, 'मी तुम्हाला एक गाव देईन, जे शहरासारखं मोठं असेल.'
दमयन्तीं नलं चैव पर्यन्वेषति यो द्विजः। गवां शतसहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये
जो ब्राह्मण दमयंती आणि नल यांचा शोध घेईल, त्याला शंभर हजार गायी दिल्या जातील.
इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान्। प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाङ्क्षया
असं सांगून भीमाने सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलावलं आणि त्या दोघांना पाहण्याच्या इच्छेने त्यांना शोधायला पाठवलं.
संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्ता च पुष्कलम्। मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम्
भीमाने त्यांना भरपूर धन दिलं आणि सांगितलं, 'माझी मुलगी दमयंती आणि नल यांचा शोध घ्या.'
अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे। गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति
हे काम पूर्ण झाल्यावर आणि निशधराज सापडल्यावर जो त्यांना इथे आणेल, त्याला मी हजार गायी देईन.
अग्रहारांश्च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम्। हिरण्यंच सुवर्णं च दासीदासं तथैव
मी अजूनही करमुक्त गावे, शहरासारखं एक गाव, सोनं-रुपं आणि दासी-दासही देईन.
न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा। ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम्
जर दमयंती किंवा नल इथे आणता आले नाहीत, तरी त्यांचा ठावठिकाणा कळल्यास मी दहा हजार गायी आणि धन देईन.
इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम्। पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया। नैव क्वापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपुत्रिकाम्
असं सांगितल्यावर सर्व ब्राह्मण आनंदाने सर्व दिशांना गेले, नगरं आणि राज्यं शोधू लागले, पण कुठेही त्यांना नल किंवा भीमाची मुलगी दिसली नाही.
ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः। विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि
नंतर, चेदिराजाच्या सुंदर नगरीत सुदेव नावाच्या एका ब्राह्मणाने शोधताना राजवाड्यात विदर्भकन्येला पाहिलं.
तयैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयत्। भोजनार्थे सुदेवोऽपि तत्रैव प्रविवेश ह
तेथे राणी आणि सुनंदा यांनी ब्राह्मणांना जेवणासाठी बोलावलं, आणि सुदेवही तिथे गेला.
कृशां विवर्णां मलिनां भर्तृशोकपरायणाम्। पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम्
त्याने पाहिलं, ती कृश, फिकट, मलिन आणि पतीच्या दुःखात बुडालेली, शुभ दिवशी सुनंदासोबत राजवाड्यात उभी होती.
मन्दं प्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम्। निबद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः
तिचं सौंदर्य जरी मंदावलेलं असलं, तरीही ते अद्वितीय होतं; ती धुराच्या जाळ्यात लपलेल्या तेजस्वी ज्वाळेसारखी वाटत होती.
तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्। तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन्
तिच्या मोठ्या डोळ्यांकडे, खूप कृश आणि मलिन अवस्थेकडे पाहून, तो अंदाज बांधू लागला की हीच भीमाची मुलगी असावी.
यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना। कृतार्थोस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियं
पूर्वी जशी पाहिली होती, तशीच ही स्त्री आहे; आज मी तिला पाहिलं, जणू जगाला प्रिय असलेली लक्ष्मीच मला मिळाली, असं वाटलं.
पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम्। कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वावितिमिरा दिशः
पूर्ण चंद्रासारखं तेजस्वी चेहरा, सावळी काया, सुंदर वर्तुळाकार स्तन असलेली, तिच्या तेजाने सर्व दिशांना अंधार नाहीसा करणारी, ती देवीसारखी होती.
चारुपद्मविशालाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव। इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव
सुंदर कमळासारखे मोठे डोळे, मदनाच्या रतीसारखी, सर्वांना प्रिय, पूर्ण चंद्रासारखी तेजस्वी.
विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम्। मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं प्रम्लानां नलिनीमिव
आता जणू विदर्भाच्या सरोवरातून दैवाच्या दोषामुळे बाहेर काढलेली, अंगावर मळाचा थर चढलेली, कोमेजलेल्या कमळासारखी ती दिसत होती.
पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम्। पतिशोकाकुलां दीनां कृशस्त्रोतां नदीमिव
पूर्णिमेच्या रात्रीसारखी, जिचा चंद्र राहूने गिळला आहे, पतीच्या दुःखाने व्याकुळ, कृश झालेल्या नदीसारखी ती वाटत होती.
विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम्। हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम्
जिची पानं आणि कमळं नष्ट झाली आहेत, पक्षी उडून गेले आहेत, हत्तीच्या सोंडेने तुडवलेली, व्याकुळ झालेली ती कमळाच्या तळ्यासारखी दिसत होती.
सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम्। दह्यमानामिवार्केण मृणालीमिव चोद्धृताम्
ती नाजूक, सुंदर अंगाची, रत्नांनी भरलेल्या घरात वाढलेली होती. सूर्याच्या कडाक्याने जणू भाजली गेल्यासारखी, तळ्यातून तोडलेल्या कमळाच्या दांडासारखी ती दिसत होती.
रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम्। चन्द्रलेखामिव नवांव्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम्
ती रूप, मोठेपणा आणि गुणांनी नटलेली, अलंकार घालण्यास योग्य असूनही अलंकाररहित होती. आकाशात काळ्या ढगांनी झाकलेल्या नवीन चंद्रकोरीसारखी ती भासत होती.
कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च। देहं धारयतीं दीनं भर्तृदर्शनकाङ्क्षया
आनंद, प्रियजन आणि नातेवाईकांपासून वंचित, ती दुःखी मनाने, पतीच्या भेटीची आस धरून, आपले कृश शरीर कसेबसे टिकवून होती.
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना। एषा हि रहिता तेन शोभमाना न शोभते
स्त्रीसाठी तिचा पती हाच सर्वात मोठा अलंकार असतो, इतर दागिन्यांशिवायही. त्याच्याशिवाय, ती तेजस्वी असूनही, तिला खरे सौंदर्य लाभत नाही.