अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम। भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्
किंवा, तुम्हाला हवे असेल तर, माझ्या सर्व तपश्चर्येच्या पुण्याने तुम्ही सर्वजण या संकटातून मुक्त व्हा. जसे तुम्हाला हवे तसे होऊ द्या.
कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि। न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम्
तुम्ही ब्रह्मचारी असूनही आम्हाला वाचवायची इच्छा का करता? कारण श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या तपश्चर्येनेही हे संकट दूर करता येत नाही.
अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर। संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ
हे वाक्पटू श्रेष्ठ, तपस्येचं काही फळ आहे की नाही? आपली वंशपरंपरा नष्ट होत असल्यामुळे, हे ब्राह्मण, आपण अपवित्र नरकात पडत आहोत.
सन्तानं हि परो धर्मं एवमाह पितामहः। लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै
आपल्या आजोबांनी सांगितलंय की संतती हाच मोठा धर्म आहे; पण इथे, बाबा, आपण अडकून पडलो आहोत आणि आपल्याला काहीच समजत नाही.
येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम्। वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान
ज्यामुळे आपण, जगात पराक्रमासाठी प्रसिद्ध असलेले, ओळखले जात नाही—आपण वयोवृद्ध आणि भाग्यवान असूनही—आम्ही आपले पूर्वज खरोखरच दयनीय आणि दुःखी आहोत.
शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज। यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः
आणि मला दयेमुळे खूप वाईट वाटतं, ऐका, हे द्विजा—आम्हाला यायावर ऋषी म्हणतात, आम्ही कठोर व्रत पाळणारे आहोत.
लोकात्पुम्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने। प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै
हे मुनी, वंश नष्ट झाल्यामुळे आपण लोकांतून खाली पडलो आहोत; आपली कठोर तपस्या संपली, आणि आपल्याला एकही संतती नाही.
अस्तित्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा। मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः
आज आपल्याला फक्त एकच वंशज उरला आहे, आणि तोही जणू हरवलेलाच आहे; दुर्दैवी लोकांमध्ये तोच एक थोडं भाग्यवान असून तपस्येला लागला आहे.
जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः। नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः
तो जरत्कारू नावाने प्रसिद्ध आहे, वेद आणि त्यांच्या शाखांमध्ये पारंगत, संयमी, महात्मा, उत्तम व्रती आणि मोठ्या तपस्येचा आहे.
तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम्। न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन
त्याच्या तपस्येच्या लोभामुळे आपण या संकटात सापडलो आहोत; त्याला ना बायको आहे, ना मुलगा, ना कुठलाही नातेवाईक.
तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत्। स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्माकं नाथवत्तया
म्हणून आपण या खोल खड्ड्यावर लोंबकळतोय, जणू आपली शुद्धी हरवली आहे, आधार नसलेल्या लोकांसारखे; त्याला सांगावं लागेल, कारण तू आम्हाला या असहाय्य अवस्थेत पाहिलं आहेस.
पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः। साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभि भोः
तुझे पूर्वज या खड्ड्यावर लोंबकळत आहेत, दुःखी आणि खाली मान घालून; म्हणून, हे सज्जना, लग्न कर आणि संतती प्राप्त कर, अशी आमची विनंती आहे.
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टः स एकैकस्तपोधन। यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रयम्
आपल्या वंशाचा एकच धागा उरला आहे, तो एक तपस्वी, हे ब्राह्मण, ज्याला तू गवताच्या काडीला आधार घेतलेला पाहतोस.
एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः। यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः
हा आमच्या कुलाचा आधार आहे, इथे बसलेला, आपल्या वंशाची वाढ करणारा; हे ब्राह्मण, इथे जे मूळ दिसतंय, ती त्याचीच पिल्लं आहेत.
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः। यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम्
हे बाबा, हेच आपले वंशज आहेत, काळाने खाल्लेले; आणि हे ब्राह्मण, जे मूळ तू पाहतोस, तेही अर्धवट खाल्लं गेलं आहे.
यत्र लम्बामहे गर्ते सोऽप्येकस्तप आस्थितः। यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः
जिथे आपण खड्ड्यावर लोंबकळतोय, तिथे तो एकही तपस्येत मग्न आहे; आणि हे ब्राह्मण, जो उंदीर दिसतोय, तोच बलवान काळ आहे.
स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन्। जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम्
तो काळ हळूहळू त्या दुर्बल तपस्व्याला, म्हणजेच जरत्कारूला, जो तपस्येच्या लोभाने अंध झाला आहे, कुरतडतोय.
न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम। छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः
हे श्रेष्ठ, त्याची तपस्या आपल्याला वाचवू शकणार नाही—आपण मूळासकट उपटले गेलो आहोत, खाली पडलो आहोत आणि काळाने त्रस्त झालो आहोत.
अधः प्रविष्टान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा। अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वैः सबान्धवैः
पहा, आपण खाली गेलेलो आहोत, जणू पापी आहोत; आपण इथे पडलो की, आपले सगळे नातेवाईकही आपल्यासोबत पडतील.
छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः। तपो वाऽप्यथ चा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत्
जेव्हा तोही काळाने छाटला जाईल, तेव्हा इथून नरकात जाईल; मग ती तपस्या असो, यज्ञ असो किंवा दुसरं कुठलंही मोठं पावन कृत्य असो.
तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम्। स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्तं जरत्कारुं तपोधन
हे सर्व काही वंश चालू ठेवण्याइतके महत्त्वाचे नाही, असे सज्जनांचे मत आहे. म्हणून, तू त्या तपस्वी जरत्कारूला भेटल्यावर त्याला हे सांग.
यथा दृष्टमिदं चात्र त्वयाऽऽख्येयमशेषतः। यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रानुत्पादयेद्यथा
तू जसे पाहिले आहेस, तसे सर्व काही त्याला नीट सांग, म्हणजे तो योग्य रीतीने पत्नी करून, आपले वंश वाढवील.
वा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सोऽस्माकं नाथवत्तया। बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा
किंवा, हे ब्राह्मण, तू आमच्यावतीने त्याला हे सांग, कारण तो आमचा रक्षण करणारा आहे. आपल्या घरच्यांसाठी जसे हित करतोस, तसेच इथेही आपल्या नातलगांसाठी कर.
कस्त्वं बन्धुमिवास्माकमनुशोचसि सत्तम। श्रोतुमिच्छाम सर्वेषां को भवानिह तिष्ठति
हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू आमच्यासाठी आपला बंधू असल्यासारखा का दुःख करतोस? आम्हा सर्वांना ऐकायचे आहे—इथे उभा असलेला तू कोण आहेस?
एतच्छ्रुत्वा जरत्कारुर्भृशं शोकपरायणः। उवाच तान्पितॄन्दुःखाद्बाष्पसंदिग्धया गिरा
हे ऐकून जरत्कारू फार दुःखी झाला आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू येत असताना, त्याने त्या पितरांशी बोलायला सुरुवात केली.
मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः। तद्ब्रूत यन्मया कार्यं भवतां प्रियकाम्यया
तुम्ही माझे पूर्वज आणि पितामह आहात; मला सांगा, तुमच्या आवडीसाठी मी काय करावे?
अहमेव जरत्कारुः किल्बिषी भवतां सुतः। ते दण्डं धारयत मे दुष्कृतेरकृतात्मनः
मीच जरत्कारू, तुमचा पापी मुलगा आहे; माझ्या चुकीसाठी आणि असंयमासाठी मी शिक्षा भोगीन.
पुत्र दिष्ट्याऽसि संप्राप्त इमं देशं यदृच्छया। किमर्थं च त्वया ब्रह्मन्न कृतो दारसङ्ग्रहः
मुला, सुदैवाने तू या ठिकाणी पोहोचला आहेस; पण, हे ब्राह्मण, तू अजून लग्न का केले नाहीस?
ममायं पितरो नित्यं हृद्यर्थः परिवर्तते। ऊर्ध्वरेताः शरीरं वै प्रापयेयममुत्र वै
माझ्या पितरांचा हा प्रश्न नेहमीच माझ्या मनात राहतो; पण ब्रह्मचर्य पाळून मी हे शरीर पुढच्या जगात पाठवणार होतो.
न दारान्वै करिष्येऽहमिति मे भावितं मनः। एवं दृष्ट्वा तु भवतः शकुन्तानिव लम्बतः
माझ्या मनात पक्के होते की मी लग्न करणार नाही; पण तुम्हाला पक्ष्यांसारखे लोंबकळताना पाहून माझे मन बदलले.