उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशांपते। ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने
दमयंतीला सोडून दिल्यावर, राज नलाने दाट जंगलात मोठा वनवा पेटलेला पाहिला.
तत्र सुश्राव शब्दंवै मध्ये भूतस्य कस्यचित्। अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत्
त्या ठिकाणी, त्या आगीच्या मध्ये कुणीतरी मोठ्याने पुन्हा पुन्हा 'नल! कीर्तीवान!' असं हाक मारताना त्याला ऐकू आलं.
मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम्। दद्रश नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम्
नल म्हणाला, 'घाबरू नकोस,' आणि तो आगीच्या मध्यभागी गेला. तिथे त्याने सर्पराजाला गुंडाळून झोपलेला पाहिला.
स नागः प्रञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा। उवाच मां विद्धिराजन्नागं कर्कोटकं नृप
तो सर्प हात जोडून, थरथरत नलाला म्हणाला, 'राजा, मला ओळख, मी सर्प कर्कोटक आहे.'
मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः। तेन मन्युपरीतेन शप्तोस्मि मनुजाधिप
माझ्यामुळे ब्रह्मर्षी नारद, हे राजन, मोठ्या तपस्येचे, त्यांना मी फसवलं. त्यामुळे ते रागावले आणि मला शाप दिला.
तिष्ठ त्वं स्थावर इव यावदेति नलः क्वचित्। इतो नेतासि तत्स त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात्
'इथेच स्थिर राहा, जणू काही खांबासारखा, जोपर्यंत नल इथे येत नाही. इथून तुला कुणीही घेऊन जाऊ शकणार नाही. मग माझ्या कृतीने तुला शापातून मुक्ती मिळेल.'
तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम्। उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान्
त्यांच्या शापामुळे मी इथून एक पाऊलही हलू शकत नाही. मी तुला हिताचं सांगतो; तू मला वाचवावंस.
सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः। लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम्
मी तुझा मित्रही होईन; माझ्यासारखा दुसरा सर्प नाही. मी अगदी हलका होईन — पटकन मला घेऊन जा.
एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः। दं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविवर्जितम्
असं म्हणून, सर्पराज अंगठ्याएवढा झाला. नलाने त्याला उचलून, जिथे आग नव्हती तिथे गेला.
आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना। उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत्
मोकळ्या जागी, जिथे काळपट वाट नव्हती, तिथे पोहोचल्यावर नल त्याला सोडायला निघाला, तेव्हा कर्कोटक सर्प पुन्हा बोलला.
पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैषध कानिचित्। तत्रतेऽहं महाबाहो श्रेयो धास्यामि यत्परम्
'निशधराजा, तू चालताना आपली पावलं मोजत जा. एका ठराविक पावलावर, हे बलवान, मी तुला मोठं कल्याण देईन.'
ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे। तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत
मग नलाने पावलं मोजायला सुरुवात केली. दहाव्या पावलावर सर्पाने त्याला दंश केला, आणि लगेच नलाचं पूर्वीचं रूप नाहीसं झालं.
स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः। स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः
आपलं रूप बदललेलं पाहून नल आश्चर्यचकित झाला; त्या थोर राजाने नागाला त्याच्या खऱ्या रूपात पाहिलं.
ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत्। मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वां विद्युर्जना इति
मग कर्कोटक नावाच्या नागाने नलाला धीर देत सांगितलं, 'मी तुझं खरं रूप लपवलं आहे, त्यामुळे लोक तुला ओळखू शकणार नाहीत.'
यत्कृते चासि निकृतो दुःखेन महता नल। विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति
हे नल, ज्याच्यामुळे तुला मोठं दुःख सहन करावं लागलं, त्याच्यावर माझ्या विषामुळे आता दुःख येईल.
विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति। तावत्तु त्वां महाराज क्लेशेऽस्मिन्स नियोक्ष्यति
माझ्या विषाने तुझं शरीर व्यापलेलं असेपर्यंत, तो माणूस तुला यातना देत राहील, राजन, आणि मी तुला सोडवेन तेव्हाच हे थांबेल.
अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो जनाधिप। क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता
राजाधिराज, तू निरपराध असूनही ज्याने तुला अन्याय केला, त्याने राग आणि हेव्याने तुला त्रास दिला; पण आता मी तुझी रक्षा केली आहे.
न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोपि वा। ब्रह्मवित्त्वं च भविता मत्प्रसादान्नराधिप
मनुष्यसिंहा, तुला आता कोणत्याही दात्यांपासून किंवा शत्रूंपासून भीती बाळगायची गरज नाही; माझ्या कृपेने, राजन, तुला ब्रह्मज्ञान मिळेल.
राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति। संग्रामेषु न राजेन्द्रशश्वज्जयमवाप्स्यसि
राजन, या विषामुळे तुला काहीही वेदना होणार नाहीत; आणि युद्धात, राजाधिराज, तुला नेहमी विजय मिळेल.
गच्छ राजन्नितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन्। समीपमृतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम्
राजा, आता इथून जा आणि स्वतःला 'बाहुक रथवान' म्हणून सांग; ऋतुपर्णाच्या जवळ जा, कारण तो फासे खेळण्याच्या विद्या जाणतो.
अयोध्यां नगरीं रम्यामद्य वै निषधेश्वर। स तेऽक्षहृदयं दाता राजाऽश्वहृदयेन वै
निषधाधिपती, आजच सुंदर अयोध्या नगरीत जा; तो राजा तुला घोड्यांच्या विद्या दिल्याबदल्यात फास्यांची गुपितं सांगेल.
इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति। भविष्यसि यदाऽक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा
तो इक्ष्वाकू कुळातला तेजस्वी राजा आहे आणि तुझा मित्र होईल; जेव्हा तू फासे खेळण्याची विद्या शिकशील, तेव्हा तुला पुन्हा भाग्य लाभेल.
संयोक्ष्यसे स्वदारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः। राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
तुला पुन्हा आपल्या पत्नीशी भेटता येईल; म्हणून दुःखात मन लावू नकोस. तुला पुन्हा आपलं राज्य आणि मुलं मिळतील—हे मी तुला खरं सांगतो.
स्वं रूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप। संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहंवासश्चदं विवासयेः
राजन, जेव्हा तुला पुन्हा आपलं मूळ रूप पहायचं असेल, तेव्हा मला आठव आणि हे वस्त्र काढून टाक.
अनेन वाससाच्छन्नः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे। इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा
या वस्त्राने झाकलेला असताना, तुला आपलं खरं रूप परत मिळेल; असं म्हणून त्याने नलाला दिव्य वस्त्रांची जोडी दिली.
एवं नलं च संदिश्य वासो दत्ताव च कौरव। नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत
अशा प्रकारे नलाला सांगून आणि वस्त्र देऊन, नागराज तिथून अदृश्य झाला, हे कौरवा.
तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः। ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि
नाग तिथून अदृश्य झाल्यावर, निषधांचा नल निघून गेला आणि दहाव्या दिवशी ऋतुपर्णाच्या नगरीत पोहोचला.
स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन्। अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः
तो राजाच्या जवळ जाऊन म्हणाला, 'मी बाहुक आहे; घोडे चालवण्यात माझ्यासारखा या पृथ्वीवर कोणीही नाही.'
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च। अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः
'कठीण प्रसंगी किंवा कौशल्याच्या बाबतीत, मला विचारू शकता; मी अन्न शिजवण्याची कला इतरांपेक्षा अधिक चांगली जाणतो.'
यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चैवान्यत्सुदुष्करम्। सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम्
'या जगात जी जी कलाकुसर आहेत किंवा जे फार कठीण आहे, ते सगळं करण्याचा मी प्रयत्न करीन—हे ऋतुपर्णा, मला कामावर ठेव.'