असङ्ख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतः। भक्ताऽहमपि तं वीरं छायेवानुगता पथि
माझा पती असंख्य गुणांनी युक्त आहे आणि तो नेहमी माझ्यावर प्रेम करतो. मीही त्याच्यावर नितांत भक्ती ठेवते, जणू सावलीसारखी त्याच्या मागे मागे चालते.
तस्य दैवात्प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं सुदेवने। द्यूते स निर्जितश्चैव वनमेक उपेयिवान्
दुर्दैवाने, त्याला एका मोठ्या संकटाचा सामना करावा लागला. तो जुगारात हरला आणि एकटाच जंगलात गेला.
तमेकवसनच्छन्नमुन्म्तमिव विह्वलम्। आश्वासयन्ती भर्तारमहमप्यगमं वनम्
माझा पती एकच वस्त्र घालून, वेड्यासारखा व्याकुळ झाला होता. मी त्याला धीर देत त्याच्या मागे जंगलात गेले.
स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे। क्षुत्परीतस्तु विमना वासश्चैकं व्यसर्जयत्
एकदा, जंगलात असताना, कोणत्यातरी कारणाने तो वीर उपाशी आणि दुःखी झाला, आणि त्याने आपलं एकमेव वस्त्र बाजूला ठेवलं.
तमेकवसना नग्नमुन्मत्तवदचेतसम्। अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशाः सदा
मी त्याच्या मागे मागे जाते, तो एकच वस्त्र घालून, कधी कधी नग्न अवस्थेत, वेड्यासारखा असतो. मी नेहमी त्याच्यासोबत असते, आणि रात्री कधीच झोपत नाही.
ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित्। वाससोऽर्धं परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम्
खूप दिवसांनी, एकदा मी झोपले असताना, त्याने आपलं वस्त्र अर्धं फाडून, मला काहीही न सांगता, मला सोडून गेला.
तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिवानिशम्। न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणेश्वरं प्रभुम्
मी माझ्या पतीचा शोध घेत आहे, दिवस-रात्र व्याकुळतेने जळते आहे, पण देवासारखा माझा प्रिय, माझा स्वामी मला कुठेच सापडत नाही.
इत्युक्त्वा साऽनवद्याङ्गी राजमातरमप्युत। स्थिताऽश्रुपरिपूर्णाक्षी वेपमाना सुदुःखिता
असं म्हणून, ती निष्पाप स्त्री, डोळ्यातून अश्रू वाहत, थरथरत आणि फारच दुःखी होऊन राणीच्या समोर उभी राहिली.
तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु। राजमाताऽब्रवीदार्ता भैमीमार्तस्वरां स्वयम्
तिच्या डोळ्यातून अश्रू वाहताना, ती अनेक प्रकारे रडताना पाहून, राणीही दुःखी झाली आणि भीमाच्या कन्येला दुःखाने भरलेल्या स्वरात म्हणाली.
वस त्वमिह कल्याणि प्रीतिर्मे परमा त्वयि। मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम
माझ्या प्रिय, तू इथेच राहा. मला तुझ्यावर खूप प्रेम आहे. माझे लोक तुझ्या पतीचा शोध घेतील, सौम्य स्त्री.
अपि वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततः। इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे
किंवा कदाचित तुझा पती स्वतःच इकडेतिकडे फिरत इथे येईल. तू इथेच राहिलीस, तर तुला तुझा पती नक्कीच सापडेल.
राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत्। समयेनोत्सहे वस्तुं त्वि वीरप्रजायिनि
राणीचे बोलणे ऐकून दमयंती म्हणाली, 'वीरांची माता, तुझ्या अटी मान्य असतील तर मी इथे राहू शकते.'
उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम्। न चाहं पुरुषानन्यान्प्रभाषेयं कथंचन
मी कधीच उरलेलं अन्न खाणार नाही, कुणाचे पाय धुणार नाही, आणि मी इतर कोणत्याही पुरुषाशी कोणत्याही प्रकारे बोलणार नाही.
प्रार्थयेद्यदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत्। वध्यश्च ते सकृन्मन्द इतिमे व्रतमाहितम्
कोणताही पुरुष जर माझ्यावर वाईट हेतूने आला, तर त्याला शिक्षा द्यावी, आणि जर तो पुन्हा तसंच वागला, तर त्याला ठार मारावं — हे माझं व्रत आहे.
भर्तुरन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणानहम्। यद्येवमिह वत्स्यामि त्वत्सकाशे न संशयः। अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्वचित्
माझ्या पतीचा शोध घेण्यासाठी मी ब्राह्मणांना भेटले असते; पण जर असंच असेल, तर मी नक्कीच तुझ्याजवळच राहीन. याशिवाय, माझ्या मनाला दुसरीकडे कुठेही थांबता येणार नाही.
इत्युक्ता दमयन्त्या तु राजमातेदमब्रवीत्। सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम्
दमयंतीने असं म्हटल्यावर, राणीने तिला उत्तर दिलं, "हे सर्व मी करीन; तुझं व्रत किती उत्तम आहे, हे पाहून मला आनंद झाला."
एवमुक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशांपते। उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत
असं म्हणून, राजमाता मग भीमराजाची कन्या सुनंदा हिला म्हणाली.
सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम्। वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम्। एतया सह मोदस्व निरुद्विग्रमना सदा
सुनंदे, हिला सैरंध्री ओळख, ही देवतासमान रूपाची आहे. वयाने तुझ्याच वयाची आहे, ती तुझी सखी होऊ दे. तिच्यासोबत नेहमी आनंदाने, चिंता न करता राहा.
ततः परमसंहृष्टा सुनन्दा गृहणागमत्। दमयन्तीमुपादाय सखीभिः परिवारिता
मग सुनंदा अत्यंत आनंदाने, आपल्या मैत्रिणींना घेऊन दमयंतीला सोबत घेऊन आपल्या घरात गेली.
सहसा न्यवसद्राजन्राजपुत्र्या सुनन्दया। चिन्तयन्ती नलं वीरमनिशं वामलोचना
राजकुमारी सुनंदेसोबत, कमलासारख्या डोळ्यांची दमयंती तिथे राहू लागली आणि दिवस-रात्र वीर नलाचा विचार करत राहिली.
उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशांपते। ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने
दमयंतीला सोडून दिल्यावर, राज नलाने दाट जंगलात मोठा वनवा पेटलेला पाहिला.
तत्र सुश्राव शब्दंवै मध्ये भूतस्य कस्यचित्। अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत्
त्या ठिकाणी, त्या आगीच्या मध्ये कुणीतरी मोठ्याने पुन्हा पुन्हा 'नल! कीर्तीवान!' असं हाक मारताना त्याला ऐकू आलं.
मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम्। दद्रश नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम्
नल म्हणाला, 'घाबरू नकोस,' आणि तो आगीच्या मध्यभागी गेला. तिथे त्याने सर्पराजाला गुंडाळून झोपलेला पाहिला.
स नागः प्रञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा। उवाच मां विद्धिराजन्नागं कर्कोटकं नृप
तो सर्प हात जोडून, थरथरत नलाला म्हणाला, 'राजा, मला ओळख, मी सर्प कर्कोटक आहे.'
मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः। तेन मन्युपरीतेन शप्तोस्मि मनुजाधिप
माझ्यामुळे ब्रह्मर्षी नारद, हे राजन, मोठ्या तपस्येचे, त्यांना मी फसवलं. त्यामुळे ते रागावले आणि मला शाप दिला.
तिष्ठ त्वं स्थावर इव यावदेति नलः क्वचित्। इतो नेतासि तत्स त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात्
'इथेच स्थिर राहा, जणू काही खांबासारखा, जोपर्यंत नल इथे येत नाही. इथून तुला कुणीही घेऊन जाऊ शकणार नाही. मग माझ्या कृतीने तुला शापातून मुक्ती मिळेल.'
तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम्। उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान्
त्यांच्या शापामुळे मी इथून एक पाऊलही हलू शकत नाही. मी तुला हिताचं सांगतो; तू मला वाचवावंस.
सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः। लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम्
मी तुझा मित्रही होईन; माझ्यासारखा दुसरा सर्प नाही. मी अगदी हलका होईन — पटकन मला घेऊन जा.
एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः। दं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविवर्जितम्
असं म्हणून, सर्पराज अंगठ्याएवढा झाला. नलाने त्याला उचलून, जिथे आग नव्हती तिथे गेला.
आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना। उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत्
मोकळ्या जागी, जिथे काळपट वाट नव्हती, तिथे पोहोचल्यावर नल त्याला सोडायला निघाला, तेव्हा कर्कोटक सर्प पुन्हा बोलला.