एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः। चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः
त्याच काळात, महान तपस्वी जरत्कारू, ज्यांचे कुठेही घर नव्हते, ते संध्याकाळी परतणारा ऋषी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरू लागले.
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः। तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह
महान तेजस्वी आणि कठीण व्रत पाळणारा तो ऋषी, जे व्रत सामान्य माणसांना कठीण वाटतात, तीर्थस्थळी स्नान करत, पवित्र स्थळी फिरत राहिला.
वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः। सं ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान्
तो ऋषी केवळ वायूवर जगत होता, अन्नाशिवाय, दिवसेंदिवस कृश होत होता. त्याने एका खड्ड्यात आपले पितर डोक्याने खाली लटकलेले पाहिले.
एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान्। तं तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम्
ते सर्व एकच उरलेली वीरण गवताची तंतू पकडून लटकले होते, आणि एका बिळात राहणारा उंदीर हळूहळू तो तंतू कुरतडत होता.
निराहारान्कृशान्दीनान्गर्ते स्वत्राणमिच्छतः। उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत
ते पितर अन्नावाचून, कृश आणि दुःखी, स्वतःच्या रक्षणाची इच्छा बाळगून, तो ऋषीही त्यांच्यासारखा दुःखी दिसत, त्यांच्याजवळ गेला आणि बोलू लागला.
के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरमस्तम्बमाश्रिताः। दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना
तुम्ही कोण, हे वीरण गवताचे काडी पकडून लटकलेले, आणि या बिळात राहणाऱ्या उंदराने कुरतडलेल्या अशा दुर्बल मुळावर अवलंबून राहिलात?
वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम्। तद्भप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः
या वीरण गवताच्या काडीला एकच मूळ उरले आहे, आणि तेही उंदीर आपल्या तीक्ष्ण दातांनी हळूहळू कुरतडतो आहे.
छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव। ततस्तु पतितारोऽत्र गर्ते व्यक्तमधोमुखाः
लवकरच, कारण फार थोडे उरले आहे, तेही तुटेल; मग तुम्ही सर्वजण या खड्ड्यात डोक्याने खाली पडाल, हे स्पष्ट आहे.
अत्र मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान्। कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः
तुम्हाला असे डोक्याने खाली लटकलेले आणि मोठ्या संकटात पडलेले पाहून मला फार दुःख झाले आहे. मी तुमच्यासाठी काय प्रिय कार्य करू?
तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथ वा पुनः। अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम्
माझ्या तपश्चर्येच्या चौथ्या, तिसऱ्या किंवा अर्ध्या भागानेही तुम्हाला या संकटातून बाहेर पडायचे असेल, तर लवकर सांगा.
अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम। भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्
किंवा, तुम्हाला हवे असेल तर, माझ्या सर्व तपश्चर्येच्या पुण्याने तुम्ही सर्वजण या संकटातून मुक्त व्हा. जसे तुम्हाला हवे तसे होऊ द्या.
कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि। न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम्
तुम्ही ब्रह्मचारी असूनही आम्हाला वाचवायची इच्छा का करता? कारण श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या तपश्चर्येनेही हे संकट दूर करता येत नाही.
अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर। संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ
हे वाक्पटू श्रेष्ठ, तपस्येचं काही फळ आहे की नाही? आपली वंशपरंपरा नष्ट होत असल्यामुळे, हे ब्राह्मण, आपण अपवित्र नरकात पडत आहोत.
सन्तानं हि परो धर्मं एवमाह पितामहः। लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै
आपल्या आजोबांनी सांगितलंय की संतती हाच मोठा धर्म आहे; पण इथे, बाबा, आपण अडकून पडलो आहोत आणि आपल्याला काहीच समजत नाही.
येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम्। वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान
ज्यामुळे आपण, जगात पराक्रमासाठी प्रसिद्ध असलेले, ओळखले जात नाही—आपण वयोवृद्ध आणि भाग्यवान असूनही—आम्ही आपले पूर्वज खरोखरच दयनीय आणि दुःखी आहोत.
शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज। यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः
आणि मला दयेमुळे खूप वाईट वाटतं, ऐका, हे द्विजा—आम्हाला यायावर ऋषी म्हणतात, आम्ही कठोर व्रत पाळणारे आहोत.
लोकात्पुम्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने। प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै
हे मुनी, वंश नष्ट झाल्यामुळे आपण लोकांतून खाली पडलो आहोत; आपली कठोर तपस्या संपली, आणि आपल्याला एकही संतती नाही.
अस्तित्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा। मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः
आज आपल्याला फक्त एकच वंशज उरला आहे, आणि तोही जणू हरवलेलाच आहे; दुर्दैवी लोकांमध्ये तोच एक थोडं भाग्यवान असून तपस्येला लागला आहे.
जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः। नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः
तो जरत्कारू नावाने प्रसिद्ध आहे, वेद आणि त्यांच्या शाखांमध्ये पारंगत, संयमी, महात्मा, उत्तम व्रती आणि मोठ्या तपस्येचा आहे.
तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम्। न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन
त्याच्या तपस्येच्या लोभामुळे आपण या संकटात सापडलो आहोत; त्याला ना बायको आहे, ना मुलगा, ना कुठलाही नातेवाईक.
तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत्। स वक्तव्यस्त्वया दृष्टो ह्यस्माकं नाथवत्तया
म्हणून आपण या खोल खड्ड्यावर लोंबकळतोय, जणू आपली शुद्धी हरवली आहे, आधार नसलेल्या लोकांसारखे; त्याला सांगावं लागेल, कारण तू आम्हाला या असहाय्य अवस्थेत पाहिलं आहेस.
पितरस्तेऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः। साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभि भोः
तुझे पूर्वज या खड्ड्यावर लोंबकळत आहेत, दुःखी आणि खाली मान घालून; म्हणून, हे सज्जना, लग्न कर आणि संतती प्राप्त कर, अशी आमची विनंती आहे.
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टः स एकैकस्तपोधन। यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बमाश्रयम्
आपल्या वंशाचा एकच धागा उरला आहे, तो एक तपस्वी, हे ब्राह्मण, ज्याला तू गवताच्या काडीला आधार घेतलेला पाहतोस.
एषोऽस्माकं कुलस्तम्ब आस्ते स्वकुलवर्धनः। यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः
हा आमच्या कुलाचा आधार आहे, इथे बसलेला, आपल्या वंशाची वाढ करणारा; हे ब्राह्मण, इथे जे मूळ दिसतंय, ती त्याचीच पिल्लं आहेत.
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः। यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलमस्यार्धभक्षितम्
हे बाबा, हेच आपले वंशज आहेत, काळाने खाल्लेले; आणि हे ब्राह्मण, जे मूळ तू पाहतोस, तेही अर्धवट खाल्लं गेलं आहे.
यत्र लम्बामहे गर्ते सोऽप्येकस्तप आस्थितः। यमाखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः
जिथे आपण खड्ड्यावर लोंबकळतोय, तिथे तो एकही तपस्येत मग्न आहे; आणि हे ब्राह्मण, जो उंदीर दिसतोय, तोच बलवान काळ आहे.
स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन्। जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानमचेतसम्
तो काळ हळूहळू त्या दुर्बल तपस्व्याला, म्हणजेच जरत्कारूला, जो तपस्येच्या लोभाने अंध झाला आहे, कुरतडतोय.
न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम। छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः
हे श्रेष्ठ, त्याची तपस्या आपल्याला वाचवू शकणार नाही—आपण मूळासकट उपटले गेलो आहोत, खाली पडलो आहोत आणि काळाने त्रस्त झालो आहोत.
अधः प्रविष्टान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा। अस्मासु पतितेष्वत्र सह सर्वैः सबान्धवैः
पहा, आपण खाली गेलेलो आहोत, जणू पापी आहोत; आपण इथे पडलो की, आपले सगळे नातेवाईकही आपल्यासोबत पडतील.
छिन्नः कालेन सोऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः। तपो वाऽप्यथ चा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत्
जेव्हा तोही काळाने छाटला जाईल, तेव्हा इथून नरकात जाईल; मग ती तपस्या असो, यज्ञ असो किंवा दुसरं कुठलंही मोठं पावन कृत्य असो.