सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा। नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः
तिने अनेक वृक्ष, अनेक नद्या, सुंदर पर्वत, आणि अनेक प्रकारचे वन्य प्राणी व पक्षी पाहिले.
कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः। ददर्श तान्भीमसुता पतिमन्वेषती तदा
ती भीमाची कन्या, पतीचा शोध घेत असताना, तिने गुहा, डोंगर उतार, आणि अद्भुत नद्या पाहिल्या.
गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता। ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्
लांबचा प्रवास करून, निर्मळ हास्य असलेली दमयंतीने हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेली मोठी वखार पाहिली.
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम्। सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्
तिने उत्तरेला वाहणारी सुंदर, स्वच्छ, शुभ्र, थंड पाण्याची, रुंद आणि खोल, वाळ्यांनी वेढलेली नदी पाहिली.
प्रोद्धुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रबाकोपकूजिताम्। कूर्मग्राहझवाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम्
त्या विस्तीर्ण पाण्यात कुरर, बगळे, चक्रवाक, कावळे यांच्या आवाजाने गूंजत होते. तिथे कासवे, मगर, मासे यांची रेलचेल होती आणि मोठ्या बेटांनी ते पाणी शोभून दिसत होते.
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी। उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह
त्या मोठ्या वाणिज्याच्या टोळीला पाहताच, यशस्विनी नलपत्नी सुंदर बांध्याची, लोकांमध्ये जाऊन मिसळली.
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता। कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा
ती वेडीसारखी वाटत होती, दुःखाने व्याकुळ, अर्धवस्त्र, खंगलेली, फिकट, मळलेली, केस धुळीने विस्कटलेले.
तां दृष्ट्वा तत्रमनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः। केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्रविचुक्रुशुः
तिला तिथे पाहून काही लोक घाबरून पळाले, काही विचारात गुंगले, तर काहींनी तिथेच ओरडायला सुरुवात केली.
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे। कुर्वन्त्यस्यांदयांकेचित्पप्रच्छुश्चापि भारत
काही लोक तिची थट्टा करू लागले, काहींनी तिला दोष दिला, काहींनी तिच्यावर दया दाखवली, तर काहींनी तिला प्रश्न विचारले.
काऽसि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने। त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसिं मानुषी
'तू कोण आहेस? कोणाची आहेस, सुंदरिनी? या जंगलात काय शोधतेस? तुला पाहून आम्ही अस्वस्थ झालो आहोत—तू खरंच माणूसच आहेस ना?'
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः। देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः
'सत्य सांग—तू या जंगलातली आहेस का, या डोंगरातली, की दुसऱ्या कुठल्या प्रदेशातली? तू देवता आहेस का, कल्याणी? आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत.'
यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोसि सुराङ्गना। सर्वथाकुरु नः स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते
'तू यक्षी आहेस का, राक्षसी आहेस का, की स्वर्गातील अप्सरा आहेस? कशीही असलीस, आम्हाला सुखरूप ठेव आणि आमचे रक्षण कर, निष्कलंकिनी.'
यथाऽयंसर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत्। तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत्
'या सगळ्या वाणिज्याच्या टोळीला लवकर आणि सुखरूपपणे इथून जाऊ दे, असे काहीतरी कर, कल्याणी, जे आमच्यासाठी उत्तम ठरेल.'
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा। प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता
त्या वाणिज्याच्या टोळीने असे विचारल्यावर, राजकन्या दमयंती, पतीच्या दुःखाने व्याकुळ, पण सती सावित्रीसारखी, उत्तर देऊ लागली.
सार्तवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन। युवस्थविरबालाश् सार्थस्य च पुरोगमाः
'या टोळीचा प्रमुख, ही टोळी, आणि इथले सगळे लोक—मुलं, तरुण, वृद्ध, आणि या टोळीचे पुढारी—'
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम्। नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम्
'माझा माणूस म्हणून ओळखा, मी राजाची मुलगी, राजाची सून, राणी आहे, आणि माझ्या पतीच्या दर्शनासाठी आसुसलेली आहे.'
विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः। नलोनाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम्
'माझे वडील विदर्भांचे राजा आहेत, माझा पती नैषधांचा राजा आहे—महाभाग नल, त्याचा शोध मी घेते आहे, जो अजिंक्य आहे.'
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम्। नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम्
'तुम्हाला तो राजा माहित असेल तर, माझ्या प्रिय नलाचा लवकर पत्ता सांगा—तो पुरुषांमध्ये वाघ आहे, शत्रूंचा संहार करणारा आहे.'
तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः। सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः
तिच्या निर्दोष अंगाकडे पाहून, त्या मोठ्या वाणिज्याच्या टोळीचा प्रमुख, शुचि नावाचा साऱ्थवाह म्हणाला, 'ऐक, कल्याणी, माझं बोलणं.'
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते। मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि
'मी या टोळीचा प्रमुख आहे, हसऱ्या मुखवाली, पण इथे नल नावाचा कुठलाही मनुष्य मला दिसत नाही, यशस्विनी.'
कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपि। पश्याम्यस्मिन्वने कृत्स्ने ह्यमनुष्यनिषेविते
'या संपूर्ण जंगलात, जिथे माणसांचा वावर नाही, मला हत्ती, रानगवे, वाघ, अस्वल, आणि हरिण दिसतात.'
ऋते त्वां मानुषीं मर्त्यं न पश्यामि महावने। तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु
'तुझ्याशिवाय, हे मोठं जंगल असूनही, मला इथे दुसरा कोणताही माणूस दिसत नाही. आज यक्षांचा राजा मणिभद्र आमच्यावर कृपा करो.'
साऽब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः। क्वनु यास्यति सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हसि
ती त्या सर्व व्यापाऱ्यांना आणि त्यांच्या प्रमुखाला म्हणाली, "हा सारा साऱ्थ कुठे चाललाय? मला ते सांगावं."
सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यदर्शिनः। क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे
हा साऱ्थ चेदिराज सुभाहू या सत्यवंत राजाचा आहे. हे मानवकन्ये, हा साऱ्थ लवकरच नफ्यासाठी गावाकडे जाणार आहे.
सा तच्छ्रुत्वाऽनवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा। जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा
त्या साऱ्थप्रमुखाचे बोलणे ऐकून, निर्दोष अंगाची ती स्त्री नवऱ्याच्या ओढीने त्या साऱ्थासोबत निघाली.
अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे। तटाकं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकायुतम्
बराच काळ गेल्यावर, एका मोठ्या आणि भयंकर जंगलात, त्यांना सर्व बाजूंनी शुभ अशा, कमळांनी आणि सुगंधी जलकुंभांनी भरलेल्या तळ्याजवळ पोहोचले.
ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्। बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम्
व्यापाऱ्यांना तिथे एक रम्य जागा दिसली, जिथे भरपूर गवत आणि इंधन होते, मुळं-फळं मुबलक होती आणि विविध पक्षी तिथे वावरत होते.
तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहारि सुशीतलम्। सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः
ते सुंदर, थंड आणि स्वच्छ पाणी पाहून, त्यांच्या प्राण्यांचा थकवा संपला आणि सर्वांनी तिथे मुक्काम करण्याचा निर्णय घेतला.
संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम्। उवास सार्थः सुमहान्निशामासाद्य पद्मिनीम्
साऱ्थप्रमुखाच्या संमतीने, ते सर्व त्या उत्तम जंगलात गेले. मोठा साऱ्थ कमळांनी भरलेल्या तळ्याजवळ रात्रभर थांबला.
अथार्धरात्रसमये निःशब्दे तिमिरे तदा। सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत्। पानीयार्थं गिरितटान्मदप्रस्रवणाविलम्
मग, मध्यरात्रीच्या वेळी, साऱ्थ झोपलेला असताना, गडद अंधार आणि शांततेत, डोंगराच्या उतारावरून, मदाने ओथंबणारे हत्तींचे कळप पाणी प्यायला आले.