क्व सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिषेविता। क्वनु ते ह नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः
'ती सुंदर, पुण्यवान, ब्राह्मणांनी वावरलेली नदी कुठे गेली? ते फळांनी आणि फुलांनी शोभलेले रम्य वृक्ष कुठे आहेत?'
इत्येवं नरशार्दूल विस्मिता कमलेक्षणा।' ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता। भर्तृशोकपरा दीनाविवर्णवदनाऽभवत्
हे नऱ्यांमध्ये वाघासारख्या, कमळासारख्या डोळ्यांची दमयंती, आश्चर्याने हरवून गेली. भीमाची कन्या, निर्मळ हास्य असलेली, पतीच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, तिचा चेहरा फिकट आणि उदास झाला.
सा गत्वाऽथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा। विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाऽशोकतरुं ततः
मग ती दुसऱ्या ठिकाणी गेली, डोळ्यात अश्रू आणि आवाज दाटून आला होता. तिथे अशोकवृक्ष पाहून, ती अश्रूंनी डोळे भरून रडू लागली.
उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं वने। पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गैरनुनादितम्
ती त्या वनातील फुललेल्या, कोवळ्या पालवीने भरलेल्या, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या सुंदर अशोकवृक्षाजवळ गेली.
अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे। आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्पर्वतराडिव
'अहो, या वनाच्या मध्यभागी हा तेजस्वी वृक्ष किती सुंदर दिसतो! अनेक फांद्यांनी भरलेला, तो पर्वतराजासारखा शोभतो.'
विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन। वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम्
'प्रियदर्शी अशोका, मला लवकर दुःखमुक्त कर! शोक, भीती आणि क्लेश यांपासून मुक्त होऊन, तू माझ्या पतीला पाहिलास का?'
नलं नामारिदमनं नमयन्त्याः प्रियं पतिम्। निमधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम्
'दमयंतीचा प्रिय पती, शत्रूंचा नाश करणारा, निषधांचा राजा नल, माझा प्रिय, तुला दिसला का?'
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम्। व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम्
'एकच वस्त्र घातलेला, अर्धवस्त्राने झाकलेला, नाजूक अंगाचा, संकटांनी त्रस्त झालेला, हा वीर या वनात आला आहे — तुला तो दिसला का?'
यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु। सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात्
'अशोकवृक्षा, तुझ्या नावाप्रमाणे मला दुःखमुक्त कर. माझं दुःख दूर करून, तुझं नाव सत्य ठरू दे.'
एवंसाऽशोकवृत्तं तमार्ता वै परिगम्य ह। जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना
अशा प्रकारे दुःखी होऊन, तिने त्या अशोकवृक्षाची प्रदक्षिणा केली आणि भीमाची कन्या, दु:खाने व्याकुळ होऊन, आणखी कठीण प्रदेशाकडे निघाली.
सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा। नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः
तिने अनेक वृक्ष, अनेक नद्या, सुंदर पर्वत, आणि अनेक प्रकारचे वन्य प्राणी व पक्षी पाहिले.
कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः। ददर्श तान्भीमसुता पतिमन्वेषती तदा
ती भीमाची कन्या, पतीचा शोध घेत असताना, तिने गुहा, डोंगर उतार, आणि अद्भुत नद्या पाहिल्या.
गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता। ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्
लांबचा प्रवास करून, निर्मळ हास्य असलेली दमयंतीने हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेली मोठी वखार पाहिली.
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम्। सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्
तिने उत्तरेला वाहणारी सुंदर, स्वच्छ, शुभ्र, थंड पाण्याची, रुंद आणि खोल, वाळ्यांनी वेढलेली नदी पाहिली.
प्रोद्धुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रबाकोपकूजिताम्। कूर्मग्राहझवाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम्
त्या विस्तीर्ण पाण्यात कुरर, बगळे, चक्रवाक, कावळे यांच्या आवाजाने गूंजत होते. तिथे कासवे, मगर, मासे यांची रेलचेल होती आणि मोठ्या बेटांनी ते पाणी शोभून दिसत होते.
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी। उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह
त्या मोठ्या वाणिज्याच्या टोळीला पाहताच, यशस्विनी नलपत्नी सुंदर बांध्याची, लोकांमध्ये जाऊन मिसळली.
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता। कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा
ती वेडीसारखी वाटत होती, दुःखाने व्याकुळ, अर्धवस्त्र, खंगलेली, फिकट, मळलेली, केस धुळीने विस्कटलेले.
तां दृष्ट्वा तत्रमनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः। केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्रविचुक्रुशुः
तिला तिथे पाहून काही लोक घाबरून पळाले, काही विचारात गुंगले, तर काहींनी तिथेच ओरडायला सुरुवात केली.
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे। कुर्वन्त्यस्यांदयांकेचित्पप्रच्छुश्चापि भारत
काही लोक तिची थट्टा करू लागले, काहींनी तिला दोष दिला, काहींनी तिच्यावर दया दाखवली, तर काहींनी तिला प्रश्न विचारले.
काऽसि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने। त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसिं मानुषी
'तू कोण आहेस? कोणाची आहेस, सुंदरिनी? या जंगलात काय शोधतेस? तुला पाहून आम्ही अस्वस्थ झालो आहोत—तू खरंच माणूसच आहेस ना?'
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः। देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः
'सत्य सांग—तू या जंगलातली आहेस का, या डोंगरातली, की दुसऱ्या कुठल्या प्रदेशातली? तू देवता आहेस का, कल्याणी? आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत.'
यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोसि सुराङ्गना। सर्वथाकुरु नः स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते
'तू यक्षी आहेस का, राक्षसी आहेस का, की स्वर्गातील अप्सरा आहेस? कशीही असलीस, आम्हाला सुखरूप ठेव आणि आमचे रक्षण कर, निष्कलंकिनी.'
यथाऽयंसर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत्। तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत्
'या सगळ्या वाणिज्याच्या टोळीला लवकर आणि सुखरूपपणे इथून जाऊ दे, असे काहीतरी कर, कल्याणी, जे आमच्यासाठी उत्तम ठरेल.'
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा। प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनपीडिता
त्या वाणिज्याच्या टोळीने असे विचारल्यावर, राजकन्या दमयंती, पतीच्या दुःखाने व्याकुळ, पण सती सावित्रीसारखी, उत्तर देऊ लागली.
सार्तवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन। युवस्थविरबालाश् सार्थस्य च पुरोगमाः
'या टोळीचा प्रमुख, ही टोळी, आणि इथले सगळे लोक—मुलं, तरुण, वृद्ध, आणि या टोळीचे पुढारी—'
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम्। नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम्
'माझा माणूस म्हणून ओळखा, मी राजाची मुलगी, राजाची सून, राणी आहे, आणि माझ्या पतीच्या दर्शनासाठी आसुसलेली आहे.'
विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः। नलोनाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम्
'माझे वडील विदर्भांचे राजा आहेत, माझा पती नैषधांचा राजा आहे—महाभाग नल, त्याचा शोध मी घेते आहे, जो अजिंक्य आहे.'
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम्। नलं पुरुषशार्दूलममित्रगणसूदनम्
'तुम्हाला तो राजा माहित असेल तर, माझ्या प्रिय नलाचा लवकर पत्ता सांगा—तो पुरुषांमध्ये वाघ आहे, शत्रूंचा संहार करणारा आहे.'
तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः। सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः
तिच्या निर्दोष अंगाकडे पाहून, त्या मोठ्या वाणिज्याच्या टोळीचा प्रमुख, शुचि नावाचा साऱ्थवाह म्हणाला, 'ऐक, कल्याणी, माझं बोलणं.'
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते। मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि
'मी या टोळीचा प्रमुख आहे, हसऱ्या मुखवाली, पण इथे नल नावाचा कुठलाही मनुष्य मला दिसत नाही, यशस्विनी.'