कोनु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्। कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता
त्या उत्तम पुरुषाशिवाय माझ्या जीवनाचा काय उपयोग? पतीच्या विरहाच्या दुःखाने मी कशी जगू?
तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम्। दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः
अशा प्रकारे एकटीच जंगलात विलाप करणारी, सद्गुणांची कीर्ती असलेली दमयंती, तिला सत्य बोलणाऱ्या तपस्व्यांनी संबोधले.
उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे। वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम्
हे शुभेच्छा असलेल्या स्त्री, तुझ्या पुढे शुभ आणि मंगल परिणाम येईल. आमच्या तपश्चर्येच्या बळावर आम्ही पाहतो की, तू लवकरच निषधांचा राजा पाहशील.
निपधानामधिपतिं नलं रिपुनिपातिनम्। भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम्
तू निषधांचा राजा, शत्रूंचा पराभव करणारा, भीमकन्या, धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ, दुःखमुक्त नल पाहशील.
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम्। तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रशासतमरिन्दमम्
जो सर्व पापांपासून मुक्त आहे, सर्व रत्नांनी संपन्न आहे, तोच उत्तम नगरावर राज्य करणारा आणि शत्रूंना हरवणारा आहे.
द्विपतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम्। पतिमेष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम्
शत्रूंमध्ये भीती निर्माण करणारा आणि मित्रांचे दुःख दूर करणारा, उत्तम वंशाचा राजा, तोच तुझा पती म्हणून तुला पुन्हा मिळेल, हे शुभेच्छा असलेल्या स्त्री.
एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम्। अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तथा
नलाची प्रिय राणी, राजकन्येला असे सांगून, ते सर्व तपस्वी त्यांच्या यज्ञाग्नींसह आणि आश्रमासह तिथून अदृश्य झाले.
सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता ह्यभवत्तदा। दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा
हे अद्भुत दृश्य पाहून, निष्कलंक रूप असलेली, वीरसेनाची सून दमयंती फारच आश्चर्यचकित झाली.
चिन्तयामास वैदर्भी किमेतद्दृष्टवत्यहम्
विदर्भराजकन्या विचार करू लागली, 'हे मी काय पाहिलं?'
किंनु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयंविधिरिहाभवत्। क्वनु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम्
'मी स्वप्न पाहिलं का? इथे हे काय घडलं? ते सर्व तपस्वी कुठे गेले? तो आश्रमाचा परिसर कुठे आहे?'
क्व सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिषेविता। क्वनु ते ह नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः
'ती सुंदर, पुण्यवान, ब्राह्मणांनी वावरलेली नदी कुठे गेली? ते फळांनी आणि फुलांनी शोभलेले रम्य वृक्ष कुठे आहेत?'
इत्येवं नरशार्दूल विस्मिता कमलेक्षणा।' ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता। भर्तृशोकपरा दीनाविवर्णवदनाऽभवत्
हे नऱ्यांमध्ये वाघासारख्या, कमळासारख्या डोळ्यांची दमयंती, आश्चर्याने हरवून गेली. भीमाची कन्या, निर्मळ हास्य असलेली, पतीच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, तिचा चेहरा फिकट आणि उदास झाला.
सा गत्वाऽथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा। विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाऽशोकतरुं ततः
मग ती दुसऱ्या ठिकाणी गेली, डोळ्यात अश्रू आणि आवाज दाटून आला होता. तिथे अशोकवृक्ष पाहून, ती अश्रूंनी डोळे भरून रडू लागली.
उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं वने। पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गैरनुनादितम्
ती त्या वनातील फुललेल्या, कोवळ्या पालवीने भरलेल्या, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या सुंदर अशोकवृक्षाजवळ गेली.
अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे। आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्पर्वतराडिव
'अहो, या वनाच्या मध्यभागी हा तेजस्वी वृक्ष किती सुंदर दिसतो! अनेक फांद्यांनी भरलेला, तो पर्वतराजासारखा शोभतो.'
विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन। वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम्
'प्रियदर्शी अशोका, मला लवकर दुःखमुक्त कर! शोक, भीती आणि क्लेश यांपासून मुक्त होऊन, तू माझ्या पतीला पाहिलास का?'
नलं नामारिदमनं नमयन्त्याः प्रियं पतिम्। निमधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम्
'दमयंतीचा प्रिय पती, शत्रूंचा नाश करणारा, निषधांचा राजा नल, माझा प्रिय, तुला दिसला का?'
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम्। व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम्
'एकच वस्त्र घातलेला, अर्धवस्त्राने झाकलेला, नाजूक अंगाचा, संकटांनी त्रस्त झालेला, हा वीर या वनात आला आहे — तुला तो दिसला का?'
यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु। सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात्
'अशोकवृक्षा, तुझ्या नावाप्रमाणे मला दुःखमुक्त कर. माझं दुःख दूर करून, तुझं नाव सत्य ठरू दे.'
एवंसाऽशोकवृत्तं तमार्ता वै परिगम्य ह। जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना
अशा प्रकारे दुःखी होऊन, तिने त्या अशोकवृक्षाची प्रदक्षिणा केली आणि भीमाची कन्या, दु:खाने व्याकुळ होऊन, आणखी कठीण प्रदेशाकडे निघाली.
सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा। नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः
तिने अनेक वृक्ष, अनेक नद्या, सुंदर पर्वत, आणि अनेक प्रकारचे वन्य प्राणी व पक्षी पाहिले.
कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः। ददर्श तान्भीमसुता पतिमन्वेषती तदा
ती भीमाची कन्या, पतीचा शोध घेत असताना, तिने गुहा, डोंगर उतार, आणि अद्भुत नद्या पाहिल्या.
गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता। ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम्
लांबचा प्रवास करून, निर्मळ हास्य असलेली दमयंतीने हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेली मोठी वखार पाहिली.
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम्। सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम्
तिने उत्तरेला वाहणारी सुंदर, स्वच्छ, शुभ्र, थंड पाण्याची, रुंद आणि खोल, वाळ्यांनी वेढलेली नदी पाहिली.
प्रोद्धुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रबाकोपकूजिताम्। कूर्मग्राहझवाकीर्णां विपुलद्वीपशोभिताम्
त्या विस्तीर्ण पाण्यात कुरर, बगळे, चक्रवाक, कावळे यांच्या आवाजाने गूंजत होते. तिथे कासवे, मगर, मासे यांची रेलचेल होती आणि मोठ्या बेटांनी ते पाणी शोभून दिसत होते.
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी। उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह
त्या मोठ्या वाणिज्याच्या टोळीला पाहताच, यशस्विनी नलपत्नी सुंदर बांध्याची, लोकांमध्ये जाऊन मिसळली.
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता। कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा
ती वेडीसारखी वाटत होती, दुःखाने व्याकुळ, अर्धवस्त्र, खंगलेली, फिकट, मळलेली, केस धुळीने विस्कटलेले.
तां दृष्ट्वा तत्रमनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः। केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्रविचुक्रुशुः
तिला तिथे पाहून काही लोक घाबरून पळाले, काही विचारात गुंगले, तर काहींनी तिथेच ओरडायला सुरुवात केली.
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे। कुर्वन्त्यस्यांदयांकेचित्पप्रच्छुश्चापि भारत
काही लोक तिची थट्टा करू लागले, काहींनी तिला दोष दिला, काहींनी तिच्यावर दया दाखवली, तर काहींनी तिला प्रश्न विचारले.
काऽसि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने। त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसिं मानुषी
'तू कोण आहेस? कोणाची आहेस, सुंदरिनी? या जंगलात काय शोधतेस? तुला पाहून आम्ही अस्वस्थ झालो आहोत—तू खरंच माणूसच आहेस ना?'