नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम्। आस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छितम्
हा डोंगर अनेक प्रकारच्या खनिजांनी भरलेला, विविध दगडांनी सुशोभित आणि या मोठ्या जंगलात जणू ध्वजासारखा उंच उभा आहे.
सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम्। पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम्
सिंह, वाघ, हत्ती, रानडुक्कर, अस्वल, हरिण आणि अनेक प्रकारच्या पक्ष्यांच्या आवाजाने सर्वत्र निनादलेला आहे.
किंशुकाशोकबकुलपुन्नागैरुपशोभितम्। [कर्णिकारधवप्लक्षैः सुपुष्पैरुपशोभितम् ।।]
किंशुक, अशोक, बकुळ आणि पर्णाग या झाडांनी सजलेले, तसेच कर्णिकार, धव आणि प्लक्ष यांच्या सुंदर फुलांनी नटलेले हे ठिकाण फारच मनोहारी दिसत आहे.
सरिद्भिः सविहङ्गाभिः शिखरैश्च समाकुलम्। `पृथिव्या रुचिराकारं चूडामणिमिव स्थितम्'। निरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति
पक्षांनी गजबजलेल्या नद्यांनी आणि उंच शिखरांनी भरलेले, पृथ्वीवर सुंदर असा मुकुटमणीप्रमाणे उठून दिसणारे हे स्थळ मी पाहिले. याबद्दल मी राजाला विचारणार आहे.
भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यद्रशन विश्रुत। शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर
हे पर्वतश्रेष्ठ, दिव्य दर्शनासाठी प्रसिद्ध असलेले, अनेक गुणांचे आश्रयस्थान असलेले, तुला माझा नमस्कार असो, हे महिधरा.
प्रणमे त्वाऽभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम्। राजस्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम्
मी तुझ्यासमोर येऊन वंदन करते. मला ओळख, मी राजकन्या, राजसून आणि राजपत्नी, सर्वत्र प्रसिद्ध असलेली दमयंती आहे.
राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः। भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
माझे वडील विदर्भ देशाचे राजा, महान रथी, भीम नावाचे, पृथ्वीचे अधिपती आणि चार वर्णांचे रक्षक आहेत.
राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम्। आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः
ते राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञ करणारे, भरपूर दान देणारे, मोठ्या डोळ्यांचे आणि तेजस्वी राजे आहेत.
ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः। शीलवान्वीर्यसंपन्नः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः
ते ब्राह्मणांचे भक्त, सद्गुणी, सत्यवचनी, कपट नसलेले, उत्तम स्वभावाचे, पराक्रमी, मोठ्या संपत्तीचे आणि धर्माची शुद्ध समज असलेले आहेत.
सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः। तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम्
विदर्भांचं योग्य रक्षण करणारे, शत्रूंना जिंकलेले हे प्रभू आहेत. हे भगवन्, मी त्यांची कन्या तुझ्यासमोर आलेली आहे, हे जाण.
निषधेषु महाराजः श्वशुरो मे नरोत्तमः। गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह
निषध देशात माझे सासरे, नरश्रेष्ठ, वीरसेन नावाने प्रसिद्ध असलेले राजे आहेत.
तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः। क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह
त्या राजांचे पुत्र, पराक्रमी, तेजस्वी आणि सत्यपराक्रमी, पित्याचे राज्य योग्यतेने चालवतात.
नलो नामारिहा श्यामः पुण्यल्को इति श्रुतः। ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित्
तो नल नावाचा, शत्रूंचा नाश करणारा, काळा वर्णाचा, पुण्याळको म्हणून प्रसिद्ध, ब्राह्मणांचा भक्त, वेदज्ञ, वाग्मि, पुण्यकर्म करणारा, सोमपान करणारा आणि अग्निहोत्र करणारा आहे.
यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता। तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम्
तो यज्ञ करणारा, दान देणारा, योद्धा आणि न्यायाने राज्य करणारा आहे. हे पर्वतश्रेष्ठ, मी त्याची पत्नी म्हणून इथे आलेली आहे, हे जाण.
त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम्। अन्वेषमाणां भर्तारं नलं नरवरोत्तमम्
संपत्तीपासून वंचित, पतीपासून दूर, आधार नसलेली आणि दुःखांनी भरलेली मी, नरश्रेष्ठ नल या माझ्या पतीचा शोध घेत आहे.
खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः। कच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः
हे पर्वतश्रेष्ठ, आकाशाला भिडणाऱ्या तुझ्या शेकडो शिखरांनी युक्त असलेल्या या कठीण जंगलात, राजन, तुला नल कुठे दिसला का?
विक्रान्तः सत्त्ववान्वीरो भर्ता मम महायशाः। निषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः
माझा पती, पराक्रमी, स्थिरबुद्धी आणि कीर्तीमान, निषधांचा राजा, हे पर्वता, तुला नल दिसला का?
कं मीं विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ विह्वलाम्। गिरा नाश्वासयस्यद्यस्वां सुतामिव दुखितां
हे पर्वतश्रेष्ठ, आज तू कोणाला, एकटी अश्रू ढाळणाऱ्या आणि व्याकुळ झालेल्या मला, आपल्या दुःखी मुलीसारखे, शब्दांनी धीर देतोस का?
वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते। यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना
हे वीर, पराक्रमी, धर्म जाणणारे, सत्यप्रतिज्ञ राजन, जर तू या जंगलात असशील तर स्वतःहून मला दर्शन दे.
कदा सुस्निग्गम्भीरां जीमूतस्वनसन्निभाम्। श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम्
मी कधी त्या मेघगर्जनेसारख्या गूढ आणि मृदू, अमृतासारख्या नलाच्या वाणीचे मधुर शब्द ऐकणार?
वैदर्भ्येहीति विस्पष्टां शुभां राज्ञो महात्मनः। आत्माभिधायिनीमृद्धां मम शोकविनाशिनीं
विदर्भ देशात मी त्या थोर राजाची शुभ आणि स्पष्ट ओळख करून दिली, स्वतःचे नाव सांगितले आणि आशेने भरलेली अशी वाक्ये बोलले, जी माझ्या दुःखाचा नाश करणारी होती.
इतिसा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी। दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम्
अशा रीतीने त्या उत्तम पर्वताशी बोलून, राजाची लाडकी कन्या दमयंती पुन्हा उत्तर दिशेकडे निघाली.
सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गना। तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम्
ती परमसुंदरी तीन दिवस-रात्र चालून गेल्यावर, तिने एक अद्वितीय, दिव्य वनांनी शोभलेले तपस्व्यांचे अरण्य पाहिले.
वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम्। नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः
ते अरण्य वसिष्ठ, भृगु आणि त्रिशंकु यांच्यासारख्या संयमी, मर्यादित आहार घेणाऱ्या, संयम व शुद्धतेने युक्त अशा तपस्व्यांनी शोभलेले होते.
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च। जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः
काहीजण पाणी पिऊन, काहीजण वारा घेऊन, तर काहीजण पानांवर जगत होते. सर्वजण इंद्रियांवर विजय मिळवलेले, मोठ्या भाग्याचे आणि स्वर्गमार्गाची इच्छा करणारे होते.
वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः। तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम्
तीथे तिने झाडाच्या साली व मृगचर्म घातलेल्या, इंद्रियांवर संयम असलेल्या ऋषींनी वसलेले रमणीय आश्रमांचे वस्तीस्थान पाहिले.
नानामृगगणैर्जुष्टं शाखामृगगणायुतम्। तापसैः समुपेतं च सा दृष्ट्वैव समाश्वसत्
तेथे विविध प्रकारच्या वन्य प्राण्यांनी भरलेले, शाखांवर राहणाऱ्या प्राण्यांच्या कळपांनी गजबजलेले आणि तपस्व्यांनी वेढलेले ते स्थान पाहून ती आश्वस्त झाली.
सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना। वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना
सुंदर भुवया, घन केस, मोहक कंबर, आकर्षक उरोज, तेजस्वी आणि सुडौल चेहरा, रुंद डोळे आणि पांढऱ्या दातांनी ती तिथे ठामपणे उभी राहिली.
सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया। योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी
वीरसेनपुत्राची प्रिय, स्त्रियांमध्ये रत्न असलेली आणि पुण्यवान दमयंती त्या आश्रमात, तपश्चर्येला समर्पित होऊन, प्रवेशली.
साऽभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता। स्वागतं त इतिप्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसोत्तमैः
ती विनयाने झुकून, तपस्व्यांमध्ये वयाने मोठ्यांना नमस्कार करून उभी राहिली. त्या सर्व श्रेष्ठ तपस्व्यांनी तिला 'इथे सुखाने रहा' असे स्वागत केले.