तं तु नागं ततो दृष्ट्वा मन्त्रिणस्ते प्रदुद्रुवुः। अपश्यन्त तथा यान्तमाकाशे नागमद्भुतम्
मग त्या सापाला पाहून, मंत्री घाबरून पळाले; आणि त्या अद्भुत सापाला आकाशातून जाताना पाहू लागले.
सीमन्तमिव कुर्वाणं नभसः पद्मवर्चसम्। तक्षकं पन्नगश्रेष्ठं भृशं शोकपरायणाः
त्यांनी आकाशाच्या कडेला कमळासारखा तेजस्वी, सर्पांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तक्षक पाहिला आणि ते फार दुःखी झाले.
ततस्तु ते तद्गृहमग्निना वृतं प्रदीप्यमानं विषजेन भोगिनः। भयात्परित्यज्य दिशः प्रपेदिरे पपात तच्चाशनिताडितं यथा
मग ते घर, सर्पाच्या विषामुळे जळत होतं आणि अग्नीने वेढलेलं होतं; भीतीने सर्वांनी दिशा सोडून पळ काढला, आणि ते घर वीज पडल्यासारखं कोसळलं.
ततो नृपे तक्षकतेजसाहते प्रयुज्य सर्वाः परलोकसत्क्रियाः। शुचिर्दिजो राजपुरोहितस्तदा तथैव ते तस्य नृपस्य मन्त्रिणः
मग तक्षकाच्या तेजाने राजा मृत्युमुखी पडल्यावर, सर्व योग्य मृत्यूसंस्कार करण्यात आले; शुद्ध ब्राह्मण राजपुरोहित आणि त्याचे मंत्री यांनी ते विधीने पार पाडले.
नृपं शिशुं तस्य सुतं प्रचक्रिरे समेत्य सर्वे पुरवासिनो जनाः। नृपं यमाहुस्तममित्रघातिनं कुरुप्रवीरं जनमेजयं जनाः
तेव्हा सर्व नगरातील लोक एकत्र आले आणि त्या मुलाला, म्हणजे त्याच्या पुत्राला, राजा म्हणून मान्यता दिली. त्यांनी जनमेजय या कुरुकुळातील पराक्रमी आणि शत्रूंचा संहार करणाऱ्या राजाला आपला राजा म्हणून स्वीकारले.
स बाल एवार्यमतिर्नृपोत्तमः सहैव तैर्मन्त्रिपुरोहितैस्तदा। शशास राज्यं कुरुपुंगवाग्रजो यथाऽस्य वीरः प्रपितामहस्तथा
तो मुलगा असूनही, उत्तम बुद्धीचा आणि श्रेष्ठ राजा, मंत्र्यांसह व पुरोहितांसह राज्य करू लागला, जसे त्याच्या पराक्रमी पणजोबांनी पूर्वी राज्य केले होते.
ततस्तु राजानममित्रतापनं समीक्ष्य ते तस्य नृपस्य मन्त्रिणः। सुवर्णवर्माणमुपेत्य काशिप वपुष्टमार्थं वरयांप्रचक्रमुः
नंतर त्या शत्रूंना त्रास देणाऱ्या राजाला पाहून, त्याच्या मंत्र्यांनी काशीराज सुवर्णवर्मा यांच्याकडे जाऊन वंश वृद्धीसाठी त्यांची कन्या मागितली.
ततः स राजा प्रददौ वपुष्टमां कुरुप्रवीराय परीक्ष्य धर्मतः। स चापि तां प्राप्य मुदा युतोऽभव- न्न चान्यनारीषु मनो दधे क्वचित्
मग त्या राजाने धर्माचा विचार करून, सुंदर कन्येला कुरुकुळातील श्रेष्ठ जनमेजयाला दिले. तिला मिळाल्यावर तो अत्यंत आनंदी झाला आणि त्याचे मन दुसऱ्या कोणत्याही स्त्रीकडे गेले नाही.
सरःसु फुल्लेषु वनेषु चैव प्रसन्नचेता विजहार वीर्यवान्। तथा स राजन्यवरो विजह्रिवान् यथोर्वशीं प्राप्य पुरा पुरूरवाः
तो पराक्रमी राजा आनंदी मनाने फुललेल्या सरोवरांमध्ये आणि वनात विहार करू लागला. जसे पूर्वी पुरूरवा उर्वशीला मिळाल्यावर आनंदी झाला, तसेच तो राजाही आनंदाने रमला.
वपुष्टमा चापि वरं पतिव्रता प्रतीतरूपा समवाप्य भूपतिम्। भावेन रामा रमयांबभूव तं विहारकालेष्ववरोधसुन्दरी
वपुष्टमा ही पतिव्रता आणि सुंदर रूपाची होती. तिला राजा मिळाल्यावर, ती आपल्या भावनेने, रमेसारखी, अंतःपुरातील सुंदर स्त्रियांमध्ये सर्वात रमणीय होऊन, त्याला सुखावू लागली.
एतस्मिन्नेव काले तु जरत्कारुर्महातपाः। चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः
त्याच काळात, महान तपस्वी जरत्कारू, ज्यांचे कुठेही घर नव्हते, ते संध्याकाळी परतणारा ऋषी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरू लागले.
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चरामकृतात्मभिः। तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह
महान तेजस्वी आणि कठीण व्रत पाळणारा तो ऋषी, जे व्रत सामान्य माणसांना कठीण वाटतात, तीर्थस्थळी स्नान करत, पवित्र स्थळी फिरत राहिला.
वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्नहरहर्मुनिः। सं ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानानधोमुखान्
तो ऋषी केवळ वायूवर जगत होता, अन्नाशिवाय, दिवसेंदिवस कृश होत होता. त्याने एका खड्ड्यात आपले पितर डोक्याने खाली लटकलेले पाहिले.
एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बमाश्रितान्। तं तन्तुं च शनैराखुमाददानं बिलेशयम्
ते सर्व एकच उरलेली वीरण गवताची तंतू पकडून लटकले होते, आणि एका बिळात राहणारा उंदीर हळूहळू तो तंतू कुरतडत होता.
निराहारान्कृशान्दीनान्गर्ते स्वत्राणमिच्छतः। उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपोऽभ्यभाषत
ते पितर अन्नावाचून, कृश आणि दुःखी, स्वतःच्या रक्षणाची इच्छा बाळगून, तो ऋषीही त्यांच्यासारखा दुःखी दिसत, त्यांच्याजवळ गेला आणि बोलू लागला.
के भवन्तोऽवलम्बन्ते वीरमस्तम्बमाश्रिताः। दुर्बलं खादितैर्मूलैराखुना बिलवासिना
तुम्ही कोण, हे वीरण गवताचे काडी पकडून लटकलेले, आणि या बिळात राहणाऱ्या उंदराने कुरतडलेल्या अशा दुर्बल मुळावर अवलंबून राहिलात?
वीरणस्तम्बके मूलं यदप्येकमिह स्थितम्। तद्भप्ययं शनैराखुरादत्ते दशनैः शितैः
या वीरण गवताच्या काडीला एकच मूळ उरले आहे, आणि तेही उंदीर आपल्या तीक्ष्ण दातांनी हळूहळू कुरतडतो आहे.
छेत्स्यतेऽल्पावशिष्टत्वादेतदप्यचिरादिव। ततस्तु पतितारोऽत्र गर्ते व्यक्तमधोमुखाः
लवकरच, कारण फार थोडे उरले आहे, तेही तुटेल; मग तुम्ही सर्वजण या खड्ड्यात डोक्याने खाली पडाल, हे स्पष्ट आहे.
अत्र मे दुःखमुत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मानधोमुखान्। कृच्छ्रामापदमापन्नान्प्रियं किं करवाणि वः
तुम्हाला असे डोक्याने खाली लटकलेले आणि मोठ्या संकटात पडलेले पाहून मला फार दुःख झाले आहे. मी तुमच्यासाठी काय प्रिय कार्य करू?
तपसोऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनाथ वा पुनः। अर्धेन वापि निस्तर्तुमापदं ब्रूत मा चिरम्
माझ्या तपश्चर्येच्या चौथ्या, तिसऱ्या किंवा अर्ध्या भागानेही तुम्हाला या संकटातून बाहेर पडायचे असेल, तर लवकर सांगा.
अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम। भवन्तः सर्व एवेह काममेवं विधीयताम्
किंवा, तुम्हाला हवे असेल तर, माझ्या सर्व तपश्चर्येच्या पुण्याने तुम्ही सर्वजण या संकटातून मुक्त व्हा. जसे तुम्हाला हवे तसे होऊ द्या.
कुतो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुमिहेच्छसि। न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यमेतद्व्यपोहितुम्
तुम्ही ब्रह्मचारी असूनही आम्हाला वाचवायची इच्छा का करता? कारण श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या तपश्चर्येनेही हे संकट दूर करता येत नाही.
अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर। संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरयेऽशुचौ
हे वाक्पटू श्रेष्ठ, तपस्येचं काही फळ आहे की नाही? आपली वंशपरंपरा नष्ट होत असल्यामुळे, हे ब्राह्मण, आपण अपवित्र नरकात पडत आहोत.
सन्तानं हि परो धर्मं एवमाह पितामहः। लम्बतामिह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै
आपल्या आजोबांनी सांगितलंय की संतती हाच मोठा धर्म आहे; पण इथे, बाबा, आपण अडकून पडलो आहोत आणि आपल्याला काहीच समजत नाही.
येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम्। वृद्धो भवान्महाभागोयोनः शोच्यान्सुदुःखितान
ज्यामुळे आपण, जगात पराक्रमासाठी प्रसिद्ध असलेले, ओळखले जात नाही—आपण वयोवृद्ध आणि भाग्यवान असूनही—आम्ही आपले पूर्वज खरोखरच दयनीय आणि दुःखी आहोत.
शोचते चैव कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज। यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः
आणि मला दयेमुळे खूप वाईट वाटतं, ऐका, हे द्विजा—आम्हाला यायावर ऋषी म्हणतात, आम्ही कठोर व्रत पाळणारे आहोत.
लोकात्पुम्यादिह भ्रष्टाः सन्तानप्रक्षयान्मुने। प्रणष्टं नस्तपस्तीव्रं न हि नस्तन्तुरस्ति वै
हे मुनी, वंश नष्ट झाल्यामुळे आपण लोकांतून खाली पडलो आहोत; आपली कठोर तपस्या संपली, आणि आपल्याला एकही संतती नाही.
अस्तित्वेकोऽद्य नस्तन्तुः सोऽपि नास्ति यथा तथा। मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एकं समास्थितः
आज आपल्याला फक्त एकच वंशज उरला आहे, आणि तोही जणू हरवलेलाच आहे; दुर्दैवी लोकांमध्ये तोच एक थोडं भाग्यवान असून तपस्येला लागला आहे.
जरत्कारुरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः। नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः
तो जरत्कारू नावाने प्रसिद्ध आहे, वेद आणि त्यांच्या शाखांमध्ये पारंगत, संयमी, महात्मा, उत्तम व्रती आणि मोठ्या तपस्येचा आहे.
तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रमापादिता वयम्। न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वाऽस्ति कश्चन
त्याच्या तपस्येच्या लोभामुळे आपण या संकटात सापडलो आहोत; त्याला ना बायको आहे, ना मुलगा, ना कुठलाही नातेवाईक.