यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी। महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान्
विदर्भराजाची कन्या तिथे गटागटाने फिरणारे महिष, रानडुक्कर, कोल्हे, अस्वल, माकडे आणि साप पाहत होती.
तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया युता। वैर्दभी विचचारैका नलमन्वेषती तदा
तेज, कीर्ती, सौंदर्य आणि दृढता याने युक्त असलेली वैरधभी त्या वेळी नलाचा शोध घेत एकटीच भटकत होती.
नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित्। दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता
भर्त्याच्या दुःखाने व्याकुळ झालेली भीमाची कन्या, राजकन्या, त्या भयंकर अरण्यात शिरली तरी तिला कोणाचीही भीती वाटली नाही.
विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता। भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलमथाश्रिता
राजा, विदर्भराजाची कन्या फार दुःखी झाली होती. पतीच्या शोकाने तिचे अंग व्याकुळ झाले होते. ती एका दगडावर बसून रडू लागली.
सिह्योरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप। क्वनु राजन्गतोसि त्वं त्यक्त्वा मां विजने वने
सिंहासारख्या छातीचे, बलाढ्य बाहू असलेले निषध देशाचे अधिपती, राजन, तू मला या एकाकी जंगलात सोडून कुठे गेलास?
अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः। कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे
वीर, तू अश्वमेधासारखे यज्ञ आणि इतर मोठ्या दक्षिणेचे यज्ञ केलेस, मग नरसिंहा, माझ्याशी असं खोटं वागायला तुला कसं जमतं?
यत्त्वयोक्तं नरश्रेष्ठ मत्समक्षं महाद्युते। कर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ
नरश्रेष्ठ, महातेजस्वी, तू माझ्यासमोर जे वचन दिलेस, राजर्षी, ते पाळणं हेच योग्य आहे.
यच्चोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिप। मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि
राजा, तुझ्या जवळ त्या हंसांनी जे काही सांगितलं आणि त्यांनी मला जे सांगितलं, ते सर्व तू आठवावं.
चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः। स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलैकतः
एका बाजूला चारही वेद, त्यांचे सर्व अंग-उपांग आणि विस्तारासह, पूर्णपणे शिकलेले आहेत; पण दुसऱ्या बाजूला फक्त सत्यच उभं आहे, हे नरसिंहा.
तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर। उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः
म्हणून शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, नराधिपा, तू पूर्वी माझ्याजवळ दिलेलं वचन पाळावं, हेच योग्य आहे.
हा वीर ननुनामाहमिष्टा किल तवानघ। अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे
हाय वीर, मी तुला प्रिय नव्हते का? या भयंकर अरण्यात तू मला उत्तर का देत नाहीस?
भर्त्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः। अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि
हा भयंकर, मोठ्या तोंडाचा, भीतीदायक रूपाचा जंगलाचा राजा मला उपाशीपोटी धमकावत आहे; मग तू मला वाचवायला का येत नाहीस?
न मे त्वदन्या काचिद्धि प्रियाऽस्तीत्यब्रवीस्तदा। तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप
"तुझ्याशिवाय मला दुसरी कोणीच प्रिय नाही," असं तू पूर्वी म्हणालास; राजन, आता ते खरं कर आणि दिलेलं वचन पूर्ण कर.
उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप। ईप्सितामीप्सितोसि त्वं किं मां न प्रतिभाषसे
राजाधिराज, मी तुझी आवडती पत्नी असूनही, वेडी होऊन रडत आहे, आणि तूच माझ्या मनाचा ध्यास आहेस, तरीही तू मला उत्तर का देत नाहीस?
कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप। वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत्
हे पृथ्वीचे राजन, मला पाहा—मी कृश, दुःखी, फिकट, मळकट, अर्धवस्त्रात झाकलेली, एकटीच आणि अनाथासारखी रडत आहे.
यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन। न मानयसि मामार्य रुदन्तीमरिकर्शन
हे मोठ्या डोळ्यांचे, जशी हरिणी आपल्या कळपापासून वेगळी पडते, तशी मी एकटी पडले आहे. शत्रूंचा नाश करणारा, मी रडत असताना, तू मला किंचितही मान देत नाहीस.
महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम्। आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे
हे महराजा, या घनदाट जंगलात तुझी स्वतःची पतिव्रता पत्नी तुझ्याशी बोलते आहे, तरी तू मला का उत्तर देत नाहीस? मला एकटीच सोडलेस का?
कुलशीलोपसंपन्नां चारुसर्वाङ्गशोभनाम्। `अनुव्रतां महाराज किं मां न प्रतिभाषसे
हे राजा, मी चांगल्या घरातील, उत्तम वर्तन असलेली, सर्व अंगांनी सुंदर आणि तुला निष्ठावान आहे. तरीही तू मला का उत्तर देत नाहीस?
नाद्यत्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम। वने चास्मिन्महाधोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते
हे श्रेष्ठ पुरुषा, या भयंकर जंगलात, सिंह आणि वाघांनी भरलेल्या या ठिकाणी, आज तू माझ्याशी बोलत नाहीस, मला दिसतही नाहीस.
शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप। प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकनिबर्हण
हे निषधाचा राजा, तू झोपलेला असो, बसलेला असो, उभा असो किंवा निघून गेला असो—हे श्रेष्ठ पुरुषा, तूच नेहमी माझ्या दुःखाचा अंत करणारा होतास.
कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता। कच्चिद्दृष्टस्त्वयाऽरण्ये संगत्येति नलो नृपः
मी तुझ्या आठवणीने दुःखी आणि शोकाने व्याकुळ झाले आहे. मी कोणाला विचारू—या जंगलात कुणाला राजा नल दिसला आहे का?
को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नृपम्। अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम्
आज या जंगलात राहणाऱ्या, देखण्या, महान आणि शत्रूंचा नाश करणाऱ्या राजाबद्दल मला कोण सांगेल?
यमन्वेपसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम्। अयंस इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम्
‘हा कमळासारख्या डोळ्यांचा राजा नल आहे’—अशी मधुर वाणी आज मी कोणाकडून ऐकणार, ज्याच्यासाठी तू थरथर कापतोस?
अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः। शार्दूलोऽभिमुखोऽभ्येति पृच्छाम्येनमशङ्किता
हा जंगलाचा स्वामी, तेजस्वी, चार दातांचा आणि मोठ्या जबड्याचा वाघ माझ्यासमोर येतो आहे. तरीही मी त्याला भीती न बाळगता विचारते आहे.
भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः। विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम्
तू या जंगलातील प्राण्यांचा राजा, सर्वांचा स्वामी आहेस. मी विदर्भराजाची कन्या दमयंती आहे, हे जाणून ठेव.
निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः। पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम्
मी निषधाधिपती, शत्रूंचा नाश करणारा नल याची पत्नी आहे. मी एकटी, दीन आणि शोकाने व्याकुळ होऊन माझ्या पतीचा शोध घेत आहे.
आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः। `सिंहस्कन्धो महाबाहुः पद्मपत्रनिभेक्षणः
हे प्राण्यांच्या राज्या, जर तुला रुंद खांद्याचा, बलवान आणि कमळपर्णासारख्या डोळ्यांचा नल या जंगलात दिसला असेल, तर मला इथे धीर दे.
अथवाऽरण्यनृपते नलं यदि न शंससि। मां खादय मृगश्रेष्ठ दुःखादस्माद्विमोचय
पण, हे जंगलाच्या स्वामी, जर तुला नलाविषयी काही सांगता येत नसेल, तर प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, मला खाऊन टाक आणि या दुःखातून मुक्त कर.
श्रुत्वाऽरण्ये विलपितं ममैष मृगराट् स्वयम्। यात्येष मृष्टसलिलामापगां सागरोपमाम्
या जंगलात मी रडलेले ऐकून, हा प्राण्यांचा राजा स्वतःच स्वच्छ आणि समुद्रासारख्या मोठ्या नदीकडे जातो आहे.
इमं शिलोच्चयं पृच्छे शृङ्गैर्बहुभिरुच्छितैः। विराजितं दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः
मी या डोंगराला विचारते—जो अनेक उंच शिखरांनी, आकाशाला भिडणाऱ्या, विविध रंगांनी आणि सौंदर्याने सजलेला आहे.