कथं वासो विकर्तेयं न च बुद्ध्येत मे प्रिया। विचिन्त्यैवं नलो राजा सभां पर्यचरत्तदा
वस्त्र कसं कापावं, म्हणजे माझ्या प्रियेच्या लक्षातही येऊ नये? असं विचार करत राजा नल त्या सभेत इकडून तिकडे फिरू लागला.
परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत। आससाद सभोद्देशे विकोशं स्वङ्गमुत्तमम्
मग नल इकडे तिकडे धावत, त्या सभेत एका ठिकाणी गेला आणि तिथे त्याला वस्त्र कापण्यासाठी सुरी मिळाली.
तेनार्धं वाससश्छित्त्वा निवस् च परंतपः। सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भीं प्राद्रवद्गतचेतनाम्
तेव्हा, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या नलाने आपला अर्धा वस्त्र फाडून घेतला आणि झोपलेल्या, शुद्ध हरपलेल्या वैदर्भीला तिथेच सोडून तो निघून गेला.
ततो निबद्धहृदयः पुनरागम् तां सभाम्। दमयन्तीं तदा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः
मग, मनात प्रेमाची ओढ घेऊन, तो पुन्हा त्या सभेत परत आला; दमयंतीला तिथे पाहून निषधराज रडू लागला.
यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम्। सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत्
जिला पूर्वी ना वारा, ना सूर्य कधी पाहू शकले, ती माझी प्रिय आज सभेच्या मध्ये, जमिनीवर, रक्षणाविना पडली आहे.
इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी। उन्मत्तेव मया हीना कथं बुद्ध्वा भविष्यति
हसऱ्या चेहऱ्याची ही माझी पत्नी, माझ्यामुळे फाटलेल्या वस्त्राने झाकलेली आहे; माझ्याविना जागी झाल्यावर ती कशी होईल, वेडीसारखी वाटेल.
कथमेका सती भमी मया विरहिता शुभा। चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते
माझ्याविना ही पवित्र आणि सुंदर स्त्री, एकटीच, या भयंकर जंगलात, जिथे हिंस्र प्राणी वावरणार, कशी भटकणार?
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ समरुद्गणौ। रक्षन्तु त्वां महाभागे धर्मेणासि समावृता
आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी आणि सर्व मरुतगण, या महान भाग्यवतीचे रक्षण करो, कारण तू नेहमी धर्मात राहिलेली आहेस.
एवमुक्त्वा प्रियां भार्यां रूपेणाप्रतिमां भुषि। कलिनाऽपहृतज्ञानो नलः प्रातिपष्ठदुद्यतः
अशी आपल्या अनुपम रूप असलेल्या प्रिय पत्नीला सांगून, कलिच्या प्रभावामुळे बुद्धी हरवलेल्या नलाने निर्धाराने पुढे पाऊल टाकले.
गत्वागत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः। आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनावकृष्यते
राजा नल पुन्हा पुन्हा सभेत गेला आणि परत आला; प्रेमाच्या ओढीने तिथे खेचला गेला, पण कलीने त्याला दूर ओढले.
द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा। दोलेव मुहुरायाति याति चैव मुहुर्मुहुः
त्या दुःखी नलाचे हृदय जणू दोन भाग झाले; ते झुल्याप्रमाणे सारखे येत-जात होते.
अवकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः। सुप्तामुत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु
कलीने पूर्णपणे जिंकलेल्या आणि गोंधळलेल्या नलाने, झोपलेल्या पत्नीला सोडून, भरपूर करूण शब्द बोलत, तिथून पळ काढला.
नष्टात्मा कलिनाऽऽविष्टस्तत्तद्विगणयन्मुहुः। जगामैकां वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य मोहितः
स्वतःला हरवलेला, कलीने व्यापलेला, वारंवार आपली दुर्दशा आठवत, नल मोहाने भरकटून पत्नीला सोडून एकटा त्या ओसाड जंगलात निघून गेला.
अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा। अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने
राजा नल निघून गेल्यावर, दमयंतीची थकवा दूर झाला आणि ती सुंदर बांध्याची स्त्री एकटी, त्या सुनसान जंगलात घाबरून जागी झाली.
अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता। प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्
पती दिसेना, मनात दुःख आणि शोक भरून, ती घाबरून मोठ्याने ओरडली, 'महान निषधराजा!'
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम्। हा हताऽस्मि विनष्टाऽस्मि भीताऽस्मि विजने वने
'हाय नाथा! हाय महाराजा! हाय स्वामी, का मला सोडून गेलात? मी आता संपले, हरवले, या एकाकी जंगलात फार घाबरले आहे!'
ननु नाम महारज धर्मज्ञः सत्यवागसि। कथंविधस्त्वंहि तथा सुप्तामुत्सृज्य मां गतः
'महाराजा, तुम्ही तर धर्म जाणणारे आणि सत्य बोलणारे आहात; मग असे असताना, मला झोपेत सोडून कसे काय निघून गेलात?'
कथमुत्सृज्यगन्ताऽसि वश्यां भार्यामनुव्रताम्। विशेषतो नापकृतः परेणापकृतो ह्यसि
'मी तुमच्यावर निष्ठावान आणि आज्ञाधारक पत्नी असूनही, तुम्ही मला कसे काय सोडून जाऊ शकता? विशेषतः, दुसऱ्याने काहीही वाईट केलेले नाही.'
शक्यसे न गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर। यास्त्वया लोकपालानां सन्निधौ कथिताः पुरा
'राजाधिराज, पूर्वी लोकपालांसमोर तुम्ही मला दिलेली वचने, ती माझ्याशी खरी ठेवता येत नाहीत का?'
नाकाले विहितो मृत्युर्मर्त्यानां पुरुषर्षभ। यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति
'माणसांना त्यांच्या वेळेपूर्वी मृत्यू येत नाही, हे पुरुषश्रेष्ठा; म्हणूनच, जी प्रियतमा तुम्ही सोडून दिलीत, ती अजूनही क्षणभर जिवंत आहे.'
पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ। भृशं भीतास्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर
पुरुषांमध्ये श्रेष्ठा, आता हा विनोद पुरेसा झाला. हे पराक्रमी, मी फार घाबरले आहे. हे ईश्वर, कृपया स्वतःला दाखव.
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध। आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
राजा, तू मला दिसतो आहेस, दिसतो आहेस, आणि तरीही, हे नैषध, तु झुडपांमध्ये लपून उभा आहेस. मग मला उत्तर का देत नाहीस?
नृशंसां वत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह। विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव
राजेंद्र, किती निष्ठूर आहे हे! मी अशा अवस्थेत रडत तुझी मिठी मारतेय, तरीही, हे पृथ्वीपती, तू मला धीर देत नाहीस.
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन। कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचये
मी स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्या कुणासाठी दुःखी नाही. पण, राजा, तू एकटा कसा राहशील याची मला काळजी वाटते.
कथं नु राजंस्तृषितः क्षुक्षितः श्रमकर्शितः। सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि
राजा, तहानलेला, भुकेला आणि श्रमाने थकलेला असताना, संध्याकाळी झाडांच्या मुळाशी माझ्याविना तू कसा राहशील?
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना। इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता
मग ती तीव्र दुःखाने व्याकुळ झाली, रागाने जळत होती, आणि इकडे तिकडे रडत दुःखात भटकू लागली.
मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला। मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति
कधी ती तरुणी उडी मारते, कधी गोंधळून खाली पडते, कधी घाबरून लपते, तर कधी जोरात ओरडते आणि रडते.
अतीव शोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस् विह्वला। उवाच भैमी निःश्वस् रोदमाना पतिव्रता
ती फार दुःखाने होरपळत होती, पुन्हा पुन्हा खोल श्वास घेत होती, आणि भीमाची कन्या, पतिव्रता, रडत रडत बोलू लागली.
यस्याभिशापाद्दुःखार्तो नैष नन्दति नैषधः। तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत्
ज्याच्या शापामुळे नैषध दुःख भोगतो आणि आनंदी राहू शकत नाही, त्याच्यावर त्याच्या दुःखापेक्षा जास्त दुःख येवो.
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम्। तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वमसुखजीविकाम्
ज्याने वाईट मनाने नैषधावर हे संकट आणले, त्याने अजून मोठं दुःख भोगावं आणि दुःखी जीवन जगावं.