एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः। उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत
राजा नलाने, मन लावून आणि दुःखी होऊन, भीमपुत्री दमयंतीला हे शब्द पुन्हा पुन्हा सांगितले.
ततः सा वाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता। उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः
तेव्हा दुःखाने कृश झालेली दमयंती, डोळ्यांत पाणी आणि कंठ दाटून, निषधराजाला करुण शब्दांनी म्हणाली.
उद्वेषते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः। तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः
राजा, तुझ्या या निर्धाराचा मी सारखा विचार करत असताना, माझं हृदय अस्वस्थ होतंय आणि अंगातलं बळही हरवतंय.
हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्। कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने
राज्य आणि संपत्ती गेल्यावर, तू उपाशी, विवस्त्र आणि अशा या एकाकी जंगलात असताना, मी तुला सोडून कशी जाऊ शकते?
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्। वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम्
राजा, जेव्हा तू थकलास, उपाशी आणि चिंतेत असशील, तेव्हा या भयंकर जंगलात मी तुझा थकवा दूर करीन.
न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम्। नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्व्रवीमि ते ।।*
दुःखी माणसासाठी त्याच्या पत्नीइतकं दुसरं औषध नाही; सर्व दुःखांत हेच खरं आहे, मी तुला मनापासून सांगते.
एवमेतद्यथाऽऽन्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे। नास्ति बार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्
दमयंती, तुझं म्हणणं अगदी खरं आहे; दुःखी माणसासाठी पत्नीइतका जवळचा मित्र किंवा औषध दुसरं नाही.
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे। त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते
मी तुला सोडण्याचा विचारही करत नाही, मग तू एवढं का घाबरतेस? मी स्वतःला सोडू शकतो, पण तुला कधीच नाही, निष्पापे.
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहच्छसि। तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते
राजा, जर तुला मला सोडायचं नसेल, तर मग विदर्भाचा रस्ता का दाखवतोस?
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि। चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते
राजा, मला माहित आहे की तुला मला सोडणं योग्य नाही; पण तरीही, मनाने दूर गेलास तर कदाचित तू मला सोडशील.
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम। अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम
तू वारंवार मला रस्ता दाखवतोस, हे पाहून माझं दुःख आणखी वाढतं.
यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्भविष्यति। सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे
राजा, जर तुझा खरोखरच असाच विचार असेल, तर आपण दोघं मिळून विदर्भाला जाऊया, तुला जसं वाटतं तसं.
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद। तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे
तेथे विदर्भाचा राजा तुला सन्मान देईल; त्याच्याकडून सन्मान मिळाल्यावर, राजा, तू आमच्या घरी सुखाने राहशील.
इत्युक्तः स तदा देव्या नलो वचनमब्रवीत्।' यथा राज्यंतव पितुस्तथा मम नसंशयः। न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन
राणीने असं म्हटल्यावर नल म्हणाला, 'जसं तुझ्या वडिलांचं राज्य तुला प्रिय आहे, तसंच माझं राज्य मला प्रिय आहे, यात शंका नाही. पण मी अशा अवस्थेत तिथे कधीच जाणार नाही.'
कथं समृद्धो गत्वाऽहं तव हर्षविवर्धनः। परिद्यूनो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः
मी जेव्हा सुखात होतो, तेव्हा तुझा आनंद वाढवला; आता मी दुःखात जातो, तुझं दुःखच वाढवणार आहे.
इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः। सान्खयामास कल्याणीं वाससोर्धेन संवृताम्
राजा नल पुन्हा पुन्हा दमयंतीला बोलत होता आणि अर्ध्या वस्त्राने झाकलेली ती पुण्यवती मोजू लागला.
तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतुः
दोघंही एकच वस्त्र घालून, थरथरत, पावलं मोजत, उपाशी-तहान आणि थकलेले, एका सभेजवळ गेले.
तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः। वैदर्भ्या सहितो राजा निषसाद महीतले
त्या सभेत पोहोचल्यावर, निषधांचा राजा आणि विदर्भकन्या दोघंही जमिनीवर बसले.
स वै विवस्त्रो मलिनो विवर्णः पांसुगुण्ठितः। दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले
तो राजा वस्त्राविना, मळका, फिकट, धुळीने माखलेला आणि दमयंतीसह थकलेला, जमिनीवर झोपला.
ततः स्ववसनस्यान्तं दमयन्ती विशांपते। भूमावास्तीर्य सुष्वाप पतिमालिङ्ग्य शोभना
नंतर दमयंतीने आपल्या वस्त्राचा टोक जमिनीवर पसरला आणि सुंदरपणे पतीला मिठी मारून झोपली.
दमयनत्यपि कल्याणी निद्रयाऽपहृता ततः। सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी
ती पुण्यवती दमयंती झोपेने गाठली गेली; आणि कोवळी, संयमी ती अचानक दुःखाला सामोरी गेली.
सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशांपते। शोकोन्मथितचित्तः सन्न स्म शेते यथा पुरा
दमयंती झोपली असताना, राजा नल, दुःखाने व्याकुळ मनाने, पूर्वीसारखा पडून राहिला.
स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः। वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान्
राज्य गमावणं, मित्रांनी साथ सोडणं आणि जंगलात झालेला हा विनाश आठवून तो खोल विचारात पडला.
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किंनु मे स्यादकुर्वतः। किंनु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा
हे केल्यावर माझं काय होईल? न केल्यावर काय होईल? मृत्यूच मला बरा आहे का, की लोकांचा त्याग?
मामियं ह्यनुरक्तैवं दुःखमाप्नोति मत्कृते। मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति
ही स्त्री माझ्यावर खूप प्रेम करते, म्हणूनच माझ्यामुळे तिला हे दुःख सहन करावं लागतं; पण मी नसताना कधीतरी ती आपल्या लोकांकडे जाऊ शकेल.
मया निःसंशयं दुखमियं प्राप्स्यत्यनुव्रता। उत्सर्गेसंशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित्
माझ्यामुळे या निष्ठावान स्त्रीला नक्कीच दुःख होईल; पण मी तिला सोडलं तर कदाचित तिला कुठेतरी सुख मिळेल.
स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनःपुनः। उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिप
असं अनेकदा विचार करून, राजाने ठरवलं की दमयंतीला सोडणं हेच योग्य आहे.
न चैषा तेजसा शक्या कैश्चिद्धर्षयितुं पथि। यशस्विनी महाभागा मद्भक्तेयं पतिव्रता
रस्त्यात कुणालाही तिच्यावर बलात्कार करणं शक्य नाही; कारण ती कीर्तीवान, भाग्यशाली, माझ्यावर प्रेम करणारी आणि पतीव्रता आहे.
एवं तस् तदा बुद्धिर्दमयन्त्यां न्यवर्तत। कलिना दुष्टभावेन दमयन्त्या विसर्जने
त्या वेळी कलियुगाच्या वाईट प्रभावामुळे त्याचं मन दमयंतीला सोडण्याकडे वळलं.
सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम्। चिन्तयित्वाऽध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम्
आपल्याजवळ वस्त्र नाही आणि तिच्याजवळही फक्त एकच वस्त्र आहे, हे लक्षात घेऊन राजाने वस्त्राचं अर्धं भाग कापायचं ठरवलं.