तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः। आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः
तेथे मजबूत, लोखंडी गजांसारख्या भासणाऱ्या भुजा दिसत होत्या. त्या आकाराने आणि रंगाने सुंदर, गुळगुळीत होत्या, जणू काही पाच डोकी असलेल्या सर्पांसारख्या.
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च। मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
सुंदर केसांची टोकं, नाजूक नाकं आणि शुभ्र चेहऱ्यांनी राजांची मुखं तिथे चमकत होती, जणू आकाशात तारे चमकतात तशी.
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना। मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च
मग दमयंती तेजस्वी मुखाने रंगात आली, तिच्या तेजाने राजांची डोळे व मन दोन्ही मोहून गेली.
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्। तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम्
त्या थोर पुरुषांची नजर तिच्या अंगावर स्थिरावली आणि पाहणाऱ्यांची डोळे तिथेच खिळून राहिली, हललीच नाहीत.
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत। ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह
मग, राजांची नावं जाहीर होत असताना, भीमाची कन्या दमयंतीला इथे पाच एकसारखी दिसणारी पुरुष दिसले.
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्। संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
सर्वजण एकसारख्या रूपात उभे असल्याचं पाहून, विदर्भराजकन्या दमयंतीला शंका आली आणि तिला नलराजा कोण हे ओळखता आलं नाही.
निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा।' यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम्। साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी
वय, पोशाख आणि रूप सर्वांचं सारखंच असल्याने, ती शुभ्र स्त्री ज्या कुणाकडे पाहायची त्यालाच नलराजा समजायची. मग ती मनात विचार करू लागली.
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्। एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता
मी देवांना कसं ओळखावं? नलराजा कसा ओळखावा? असं विचार करत विदर्भकन्या फारच दुःखी झाली.
श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत। देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे
पूर्वी वडीलधाऱ्यांकडून ऐकलेली देवांची चिन्हं तिला आठवली आणि ती त्या चिन्हांचा विचार करू लागली.
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये। एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः
पण तिथे उभ्या असलेल्या कोणातही तिला ती चिन्हं दिसली नाहीत. म्हणून ती पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या प्रकारे विचार करू लागली.
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत। वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा
आता देवांचा आधार घ्यायची वेळ आली असं तिला वाटलं. मग तिने मनाने आणि वाणीने देवांना नमस्कार केला.
देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्। हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः। पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे
हात जोडून, थरथरत दमयंती म्हणाली, 'हंसांनी सांगितलेल्या वचनावर मी नलराजा निवडला, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्याला दाखवा.'
मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम्। तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे
'मी मनाने आणि वाणीने कधीच चुकले नाही, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्यालाच दाखवा.'
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिषः। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे
'जसा देवांनी नलराजाला माझा पती म्हणून ठरवलं आहे, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्यालाच दाखवा.'
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे
'नलराजाच्या पूजेसाठी मी घेतलेलं व्रत जसं खरं आहे, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्यालाच दाखवा.'
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः। यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्
'जगाचे रक्षक, महेश्वर, त्यांनी आपापलं खरं रूप धारण करावं, म्हणजे मी सर्वांच्या स्तुतीला पात्र असलेला पुण्यवान राजा ओळखू शकेन.'
निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम्। निश्चयंपरमं तथ्यमनुरागं च नैषधे
दमयंतीने केलेली करुण आणि वारंवार प्रार्थना, तिचा ठाम निर्धार, सत्य आणि नलराजावरचं प्रेम हे सर्व स्पष्ट दिसत होतं.
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे। यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे
तिच्या मनाची शुद्धता, बुद्धी, भक्ती आणि नलराजावरचं प्रेम हे सर्व स्पष्ट होतं. तिने जसं सांगितलं तसं देवांनी रूप बदलण्याचं सामर्थ्य दाखवलं.
साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान्। अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम्
तीने सर्व देवतांना घामाने ओथंबलेले, डोळे स्थिर झालेले, त्यांच्या माळा ताज्या असलेल्या, हलत नसलेल्या आणि जमिनीला न स्पर्श करता उभे असलेले पाहिले.
छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः। भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः
दुसरा एक सावल्यासारखा पुरुष जमिनीवर उभा होता, त्याची माळ कोमेजलेली होती आणि त्याच्या अंगावर घाम होता; तोच नैषध होता, हे क्षणात ओळखले गेले.
सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत। नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव
तीने ते सर्व देव आणि पुण्यश्लोक नैषध पाहून, भीमाची कन्या धर्माने नैषधालाच वर म्हणून निवडले, हे पांडवा.
विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना। स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोभनाम्
लाजून, खाली मान घालून, डोळे झुकवून, तिने आपल्या वस्त्राचा किनारा घेतला आणि त्याच्या खांद्यावर सुंदर माळ ठेवली.
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी। ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः
ती तेजस्विनी कन्या त्याला पती म्हणून निवडली; तेव्हा तिथे जमलेल्या सर्व राजांकडून अचानक 'हाय हाय' असा आवाज निघाला.
देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधुसाध्विति भारत। विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम्
त्या वेळी, देव आणि महर्षी, आश्चर्यचकित होऊन, 'शाबास, शाबास' असे म्हणाले आणि नल राजाचे कौतुक केले, हे भारत.
दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः। आश्वासयद्वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना
वीरसेंचा पुत्र राजा, अंतःकरणात आनंदाने, सुंदर रूप असलेल्या दमयंतीला धीर देत होता.
यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसन्निधौ। तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतत्ते वचने रतम्
हे कल्याणी, देवांच्या साक्षीने तू पुरुषांमध्ये मला निवडलेस, म्हणून मला आपला पती समज; मी तुझ्या वचनात रमलो आहे.
यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते। तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
जोपर्यंत माझ्या शरीरात प्राण आहेत, तोपर्यंत मी तुझाच राहीन, हे सुंदर हास्य असणाऱ्या; हे मी तुला सत्य सांगतो.
दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः
दमयंतीने दोन्ही हात जोडून, आनंदाने कृतज्ञतेचे शब्द उच्चारले.
तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान्। तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा
त्यांची परस्परातील प्रीती आणि अग्निप्रमुख देव पाहून, त्यांनी त्या देवांनाच मनोमन आश्रय मानले.
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः। प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः
भीमाची कन्या नैषधाला निवडल्यावर, सर्व लोकपाल अत्यंत आनंदित होऊन नलाला आठ वर दिले.