सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः। विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः
मी तिच्या सख्या पाहिल्या आणि त्याही मला पाहून आश्चर्यचकित झाल्या; तसेच सर्व देवतांचे अधिपतीही मला पाहून थक्क झाले.
वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिराननां। मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः
मी सुंदर मुख असलेल्या तुमच्याबद्दल सांगत असताना, तिचे मन फक्त माझ्यावर स्थिर राहिले; त्या श्रेष्ठ कन्येने मलाच निवडले.
अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः। त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्रस्वयंवरः
त्या तरुणीने मला असेही सांगितले, 'मनुष्यसिंह, देवतांसह तू माझ्या स्वयंवराच्या ठिकाणी ये.'
तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध। एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह
नैषधराजा, मी देवतांच्या उपस्थितीत तुलाच वर म्हणून निवडेन; त्यामुळे, महाबाहो, तुझ्यावर कोणताही दोष येणार नाही.
एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम्। मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः
हे देवहो, मी जसे घडले तसे सर्व सांगितले; उरलेल्या गोष्टींसाठी तुम्ही अमरांचे स्वामी साक्षी आहात.
अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा। आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे
शुभ आणि पुण्य क्षण आल्यावर, भीमराजाने सर्व राजांना स्वयंवरासाठी बोलावले.
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः। त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः
हे ऐकून, प्रेमाने व्याकुळ झालेले पृथ्वीचे सर्व राजे दमयंतीला मिळवण्यासाठी घाईने आले.
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्। विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम्
सोन्याच्या स्तंभांनी सजवलेल्या भव्य तोरणातून राजे रंगमंचात शिरले, जणू काही मोठे सिंह पर्वताच्या गुहेत जातात.
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः। सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः
तिथे विविध आसनांवर बसलेले पृथ्वीचे सर्व अधिपती, सुगंधी हार आणि झळाळती रत्नकुंडले घातलेले होते.
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव। `प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप
सिंहासारख्या वीरांनी भरलेल्या त्या रंगमंचात, जणू पर्वताच्या गुहेत सिंह असावेत, पुण्यश्लोक नल देवतांसह प्रवेशला.
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः। आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः
तेथे मजबूत, लोखंडी गजांसारख्या भासणाऱ्या भुजा दिसत होत्या. त्या आकाराने आणि रंगाने सुंदर, गुळगुळीत होत्या, जणू काही पाच डोकी असलेल्या सर्पांसारख्या.
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च। मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
सुंदर केसांची टोकं, नाजूक नाकं आणि शुभ्र चेहऱ्यांनी राजांची मुखं तिथे चमकत होती, जणू आकाशात तारे चमकतात तशी.
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना। मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च
मग दमयंती तेजस्वी मुखाने रंगात आली, तिच्या तेजाने राजांची डोळे व मन दोन्ही मोहून गेली.
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्। तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम्
त्या थोर पुरुषांची नजर तिच्या अंगावर स्थिरावली आणि पाहणाऱ्यांची डोळे तिथेच खिळून राहिली, हललीच नाहीत.
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत। ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह
मग, राजांची नावं जाहीर होत असताना, भीमाची कन्या दमयंतीला इथे पाच एकसारखी दिसणारी पुरुष दिसले.
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्। संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
सर्वजण एकसारख्या रूपात उभे असल्याचं पाहून, विदर्भराजकन्या दमयंतीला शंका आली आणि तिला नलराजा कोण हे ओळखता आलं नाही.
निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा।' यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम्। साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी
वय, पोशाख आणि रूप सर्वांचं सारखंच असल्याने, ती शुभ्र स्त्री ज्या कुणाकडे पाहायची त्यालाच नलराजा समजायची. मग ती मनात विचार करू लागली.
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्। एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता
मी देवांना कसं ओळखावं? नलराजा कसा ओळखावा? असं विचार करत विदर्भकन्या फारच दुःखी झाली.
श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत। देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे
पूर्वी वडीलधाऱ्यांकडून ऐकलेली देवांची चिन्हं तिला आठवली आणि ती त्या चिन्हांचा विचार करू लागली.
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये। एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः
पण तिथे उभ्या असलेल्या कोणातही तिला ती चिन्हं दिसली नाहीत. म्हणून ती पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या प्रकारे विचार करू लागली.
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत। वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा
आता देवांचा आधार घ्यायची वेळ आली असं तिला वाटलं. मग तिने मनाने आणि वाणीने देवांना नमस्कार केला.
देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्। हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः। पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे
हात जोडून, थरथरत दमयंती म्हणाली, 'हंसांनी सांगितलेल्या वचनावर मी नलराजा निवडला, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्याला दाखवा.'
मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम्। तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे
'मी मनाने आणि वाणीने कधीच चुकले नाही, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्यालाच दाखवा.'
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिषः। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे
'जसा देवांनी नलराजाला माझा पती म्हणून ठरवलं आहे, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्यालाच दाखवा.'
यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे
'नलराजाच्या पूजेसाठी मी घेतलेलं व्रत जसं खरं आहे, त्या सत्याच्या बळावर, हे देवांनो, तुम्ही मला त्यालाच दाखवा.'
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः। यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम्
'जगाचे रक्षक, महेश्वर, त्यांनी आपापलं खरं रूप धारण करावं, म्हणजे मी सर्वांच्या स्तुतीला पात्र असलेला पुण्यवान राजा ओळखू शकेन.'
निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम्। निश्चयंपरमं तथ्यमनुरागं च नैषधे
दमयंतीने केलेली करुण आणि वारंवार प्रार्थना, तिचा ठाम निर्धार, सत्य आणि नलराजावरचं प्रेम हे सर्व स्पष्ट दिसत होतं.
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे। यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे
तिच्या मनाची शुद्धता, बुद्धी, भक्ती आणि नलराजावरचं प्रेम हे सर्व स्पष्ट होतं. तिने जसं सांगितलं तसं देवांनी रूप बदलण्याचं सामर्थ्य दाखवलं.
साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान्। अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम्
तीने सर्व देवतांना घामाने ओथंबलेले, डोळे स्थिर झालेले, त्यांच्या माळा ताज्या असलेल्या, हलत नसलेल्या आणि जमिनीला न स्पर्श करता उभे असलेले पाहिले.
छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः। भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः
दुसरा एक सावल्यासारखा पुरुष जमिनीवर उभा होता, त्याची माळ कोमेजलेली होती आणि त्याच्या अंगावर घाम होता; तोच नैषध होता, हे क्षणात ओळखले गेले.