एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः। एवं स्वार्थं करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम्
'जर हेच धर्म असेल, तर माझा स्वार्थही पूर्ण होईल. मग मी माझी इच्छा पूर्ण करीन. म्हणून, भद्रे, असं होऊ दे.'
ततो बाष्पाकुलांवाचं दमयन्ती शुचिस्मिता। प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत्
मग शुद्ध हास्य असलेली दमयंती, डोळ्यांत अश्रू आणि कंठ दाटलेला, हळूहळू मागे सरकत नल राजाला म्हणाली.
अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर। येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन
राजन, मी एक असा मार्ग शोधला आहे की ज्यामुळे तुझ्यावर कधीच कुठलाही दोष येणार नाही.
त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र स्वयंवरः
मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, तू आणि इंद्रासह सर्व देवता, माझ्या स्वयंवराच्या ठिकाणी एकत्र या.
ततोऽहं लोकपालानां सन्निधौ त्वां नरेश्वर। वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति
राजन, मग मी सर्व लोकपालांच्या उपस्थितीत तुलाच वर म्हणून निवडेन; अशा रीतीने तुझ्यावर कोणताही दोष येणार नाही.
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशंपते। आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः
विदर्भकन्येने असे सांगितल्यावर राजा नल पुन्हा त्या ठिकाणी गेला जिथे सर्व देवता एकत्र जमले होते.
तमपश्यंस्तथाऽऽयान्तं लोकपाला महेश्वराः। दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम्
लोकपाल आणि महादेवता त्याला येताना पाहिले; त्यांनी त्याला पाहून घडलेली सर्व हकीकत विचारली.
कच्चिद्दृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता। किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ
राजन, तुझ्या भेटीस पवित्र हास्य असलेली दमयंती भेटली का? तिने आमच्यासाठी काय सांगितले, हे सांग, पापरहित भूमिपती.
भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम्। प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम्
तुमच्या आज्ञेने मी दमयंतीच्या विशाल महालात प्रवेश केला, जो वयोवृद्ध दंडधारी पहारेकऱ्यांनी राखलेला होता.
प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद्दृष्टवान्नरः। ऋते तां पार्तिवसुतां भवतामेव तेजसा
मी तिथे जात असताना, तुमच्या तेजामुळे त्या राजकन्येला सोडून दुसऱ्या कोणालाही मी दिसलो नाही.
सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः। विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः
मी तिच्या सख्या पाहिल्या आणि त्याही मला पाहून आश्चर्यचकित झाल्या; तसेच सर्व देवतांचे अधिपतीही मला पाहून थक्क झाले.
वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिराननां। मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः
मी सुंदर मुख असलेल्या तुमच्याबद्दल सांगत असताना, तिचे मन फक्त माझ्यावर स्थिर राहिले; त्या श्रेष्ठ कन्येने मलाच निवडले.
अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः। त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्रस्वयंवरः
त्या तरुणीने मला असेही सांगितले, 'मनुष्यसिंह, देवतांसह तू माझ्या स्वयंवराच्या ठिकाणी ये.'
तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध। एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह
नैषधराजा, मी देवतांच्या उपस्थितीत तुलाच वर म्हणून निवडेन; त्यामुळे, महाबाहो, तुझ्यावर कोणताही दोष येणार नाही.
एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम्। मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः
हे देवहो, मी जसे घडले तसे सर्व सांगितले; उरलेल्या गोष्टींसाठी तुम्ही अमरांचे स्वामी साक्षी आहात.
अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा। आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे
शुभ आणि पुण्य क्षण आल्यावर, भीमराजाने सर्व राजांना स्वयंवरासाठी बोलावले.
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः। त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः
हे ऐकून, प्रेमाने व्याकुळ झालेले पृथ्वीचे सर्व राजे दमयंतीला मिळवण्यासाठी घाईने आले.
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्। विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम्
सोन्याच्या स्तंभांनी सजवलेल्या भव्य तोरणातून राजे रंगमंचात शिरले, जणू काही मोठे सिंह पर्वताच्या गुहेत जातात.
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः। सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः
तिथे विविध आसनांवर बसलेले पृथ्वीचे सर्व अधिपती, सुगंधी हार आणि झळाळती रत्नकुंडले घातलेले होते.
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव। `प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप
सिंहासारख्या वीरांनी भरलेल्या त्या रंगमंचात, जणू पर्वताच्या गुहेत सिंह असावेत, पुण्यश्लोक नल देवतांसह प्रवेशला.
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः। आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः
तेथे मजबूत, लोखंडी गजांसारख्या भासणाऱ्या भुजा दिसत होत्या. त्या आकाराने आणि रंगाने सुंदर, गुळगुळीत होत्या, जणू काही पाच डोकी असलेल्या सर्पांसारख्या.
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च। मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि
सुंदर केसांची टोकं, नाजूक नाकं आणि शुभ्र चेहऱ्यांनी राजांची मुखं तिथे चमकत होती, जणू आकाशात तारे चमकतात तशी.
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना। मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च
मग दमयंती तेजस्वी मुखाने रंगात आली, तिच्या तेजाने राजांची डोळे व मन दोन्ही मोहून गेली.
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्। तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम्
त्या थोर पुरुषांची नजर तिच्या अंगावर स्थिरावली आणि पाहणाऱ्यांची डोळे तिथेच खिळून राहिली, हललीच नाहीत.
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत। ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह
मग, राजांची नावं जाहीर होत असताना, भीमाची कन्या दमयंतीला इथे पाच एकसारखी दिसणारी पुरुष दिसले.
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्। संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम्
सर्वजण एकसारख्या रूपात उभे असल्याचं पाहून, विदर्भराजकन्या दमयंतीला शंका आली आणि तिला नलराजा कोण हे ओळखता आलं नाही.
निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा।' यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम्। साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी
वय, पोशाख आणि रूप सर्वांचं सारखंच असल्याने, ती शुभ्र स्त्री ज्या कुणाकडे पाहायची त्यालाच नलराजा समजायची. मग ती मनात विचार करू लागली.
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्। एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता
मी देवांना कसं ओळखावं? नलराजा कसा ओळखावा? असं विचार करत विदर्भकन्या फारच दुःखी झाली.
श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत। देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे
पूर्वी वडीलधाऱ्यांकडून ऐकलेली देवांची चिन्हं तिला आठवली आणि ती त्या चिन्हांचा विचार करू लागली.
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये। एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः
पण तिथे उभ्या असलेल्या कोणातही तिला ती चिन्हं दिसली नाहीत. म्हणून ती पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या प्रकारे विचार करू लागली.