विप्रियं ह्याचरन्मर्त्यो देवानां मृत्युच्छति। त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान्
देवतांच्या विरुद्ध वागणारा माणूस मृत्यूला सामोरा जातो. म्हणून, दोषरहिते, मला वाचव आणि श्रेष्ठ देवतांपैकी कोणाला तरी निवड.
विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चित्राः स्रजस्तथा। भूषणानि तु दिव्यानि देवान्प्राप्य तु भुङ्क्ष्व वै
देवतांना मिळवून तू निर्मळ वस्त्रं, दिव्य आणि सुंदर हार, आणि दिव्य दागिने यांचा आनंद घे.
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुनः। हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम्
ही संपूर्ण पृथ्वी पुन्हा पुन्हा गिळणारा, देवतांचा स्वामी अग्निदेव, असा पती कोण निवडणार नाही?
यस् दण्डभयात्सर्वे भूतग्रामाः समागताः। धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम्
ज्याच्या दंडाच्या भीतीने सर्व जीव एकत्र येतात आणि केवळ धर्माचं पालन करतात, असा पती कोण निवडणार नाही?
धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम्। महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्पतिम्
धर्मात्मा, महान, दैत्यांचा आणि दानवांचा संहार करणारा, सर्व देवतांचा स्वामी इंद्र, असा पती कोण निवडणार नाही?
क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे। वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु
जर तुला योग्य वाटत असेल, तर निःसंशय मनाने हे कर. लोकपालांचा मित्र असलेल्या वरुणाचे हे शब्द ऐक.
नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती बचोऽब्रवीत्। समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा
नलराजाने असं म्हटल्यावर, दुःखाने डोळ्यांत पाणी आलेली दमयंती म्हणाली—
देवेभ्योऽहं नमस्कृत् यसर्वेभ्यः पृथिवीपते। वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
हे पृथ्वीपती, मी सर्व देवतांना वंदन करून, तुलाच पती म्हणून निवडते. हे मी खरं सांगते.
तामुवाच ततो राजा वेषमानां कृताञ्जलिम्। दौत्येनागत्य कल्याणि नोत्सहे स्वार्थमीप्सितं
ती हात जोडून उभी असताना, राजा म्हणाला, 'कल्याणी, मी दूत म्हणून आलोय, म्हणून स्वतःची इच्छा सांगू शकत नाही.'
कथं ह्यहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः। परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे
'मी खास देवतांना वचन दिलं आहे, दुसऱ्याच्या कामासाठी हे प्रयत्न केले. आता इथे स्वतःचा स्वार्थ कसा साधू?'
एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः। एवं स्वार्थं करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम्
'जर हेच धर्म असेल, तर माझा स्वार्थही पूर्ण होईल. मग मी माझी इच्छा पूर्ण करीन. म्हणून, भद्रे, असं होऊ दे.'
ततो बाष्पाकुलांवाचं दमयन्ती शुचिस्मिता। प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत्
मग शुद्ध हास्य असलेली दमयंती, डोळ्यांत अश्रू आणि कंठ दाटलेला, हळूहळू मागे सरकत नल राजाला म्हणाली.
अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर। येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन
राजन, मी एक असा मार्ग शोधला आहे की ज्यामुळे तुझ्यावर कधीच कुठलाही दोष येणार नाही.
त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र स्वयंवरः
मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, तू आणि इंद्रासह सर्व देवता, माझ्या स्वयंवराच्या ठिकाणी एकत्र या.
ततोऽहं लोकपालानां सन्निधौ त्वां नरेश्वर। वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति
राजन, मग मी सर्व लोकपालांच्या उपस्थितीत तुलाच वर म्हणून निवडेन; अशा रीतीने तुझ्यावर कोणताही दोष येणार नाही.
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशंपते। आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः
विदर्भकन्येने असे सांगितल्यावर राजा नल पुन्हा त्या ठिकाणी गेला जिथे सर्व देवता एकत्र जमले होते.
तमपश्यंस्तथाऽऽयान्तं लोकपाला महेश्वराः। दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम्
लोकपाल आणि महादेवता त्याला येताना पाहिले; त्यांनी त्याला पाहून घडलेली सर्व हकीकत विचारली.
कच्चिद्दृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता। किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ
राजन, तुझ्या भेटीस पवित्र हास्य असलेली दमयंती भेटली का? तिने आमच्यासाठी काय सांगितले, हे सांग, पापरहित भूमिपती.
भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम्। प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम्
तुमच्या आज्ञेने मी दमयंतीच्या विशाल महालात प्रवेश केला, जो वयोवृद्ध दंडधारी पहारेकऱ्यांनी राखलेला होता.
प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद्दृष्टवान्नरः। ऋते तां पार्तिवसुतां भवतामेव तेजसा
मी तिथे जात असताना, तुमच्या तेजामुळे त्या राजकन्येला सोडून दुसऱ्या कोणालाही मी दिसलो नाही.
सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः। विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः
मी तिच्या सख्या पाहिल्या आणि त्याही मला पाहून आश्चर्यचकित झाल्या; तसेच सर्व देवतांचे अधिपतीही मला पाहून थक्क झाले.
वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिराननां। मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः
मी सुंदर मुख असलेल्या तुमच्याबद्दल सांगत असताना, तिचे मन फक्त माझ्यावर स्थिर राहिले; त्या श्रेष्ठ कन्येने मलाच निवडले.
अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः। त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्रस्वयंवरः
त्या तरुणीने मला असेही सांगितले, 'मनुष्यसिंह, देवतांसह तू माझ्या स्वयंवराच्या ठिकाणी ये.'
तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध। एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह
नैषधराजा, मी देवतांच्या उपस्थितीत तुलाच वर म्हणून निवडेन; त्यामुळे, महाबाहो, तुझ्यावर कोणताही दोष येणार नाही.
एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम्। मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः
हे देवहो, मी जसे घडले तसे सर्व सांगितले; उरलेल्या गोष्टींसाठी तुम्ही अमरांचे स्वामी साक्षी आहात.
अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा। आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे
शुभ आणि पुण्य क्षण आल्यावर, भीमराजाने सर्व राजांना स्वयंवरासाठी बोलावले.
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः। त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः
हे ऐकून, प्रेमाने व्याकुळ झालेले पृथ्वीचे सर्व राजे दमयंतीला मिळवण्यासाठी घाईने आले.
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्। विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम्
सोन्याच्या स्तंभांनी सजवलेल्या भव्य तोरणातून राजे रंगमंचात शिरले, जणू काही मोठे सिंह पर्वताच्या गुहेत जातात.
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः। सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः
तिथे विविध आसनांवर बसलेले पृथ्वीचे सर्व अधिपती, सुगंधी हार आणि झळाळती रत्नकुंडले घातलेले होते.
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव। `प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप
सिंहासारख्या वीरांनी भरलेल्या त्या रंगमंचात, जणू पर्वताच्या गुहेत सिंह असावेत, पुण्यश्लोक नल देवतांसह प्रवेशला.