तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित्। महिष्या सह राजेनद्र सत्कारेण सुवर्चसम्
संततीची इच्छा असलेल्या आणि धर्म जाणणाऱ्या त्या भीम राजाने आपल्या राणीसमवेत त्या तेजस्वी ऋषीचे मोठ्या सन्मानाने स्वागत केले.
तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ। कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः
त्यावर प्रसन्न होऊन, मोठ्या कीर्तीचे दमना ऋषीने त्याला आणि त्याच्या पत्नीला वर दिला—एक रत्नासारखी कन्या आणि तीन उदार, कीर्तीमान पुत्र.
दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम्। उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान्
भीमाला दमयंती, दम, दंत आणि दमना हे चारही सर्व गुणांनी संपन्न आणि भीषण पराक्रम असलेली संतती झाली.
दमयन्ती तु रूपेण तेजसा वपुषा श्रिया। सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा
दमयंती ही सुंदर बांध्याची, रूप, तेज, सौंदर्य, सौभाग्य आणि श्रीमंती यामुळे जगात प्रसिद्ध झाली.
अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम्। शतं सखीनां च तदा पर्युपास्ते शचीमिव ।। [शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छचीमिव ।।]
जेव्हा ती वयात आली, तेव्हा तिच्या सेवेला शंभर अलंकार घातलेल्या दासी आणि शंभर सख्या नेहमी असायच्या, जणू काही शची देवीच.
तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता। सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामनी यथा
तिथे, सर्व अलंकारांनी सजलेली भीमाची कन्या आपल्या सख्यांमध्ये निर्दोष शरीराची, जणू मेघांमध्ये वीज चमकावी तशी शोभत होती.
अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना। न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित्
ती अत्यंत रूपवान, मोठ्या डोळ्यांची आणि जणू लक्ष्मीच. देवांमध्ये किंवा यक्षांमध्ये तिच्यासारखे सौंदर्य कुठेच नव्हते.
मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाऽथवा श्रुता। चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी
इतर माणसांमध्येही, पूर्वी पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या कुणीही तिच्यासारखी नव्हती. तिच्या सौंदर्याने देवांच्याही मनाला भुरळ पडायची.
नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि। कंदर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्
नल हा पुरुषांमध्ये वाघासारखा, पृथ्वीवर रूपात बरोबरी नसलेला आणि जणू साक्षात मदनच मूर्तिमंत झाला आहे असे वाटायचे.
तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात्। नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः
लोक कुतूहलाने तिच्या जवळ नलाची आणि निषधराजाजवळ दमयंतीची वारंवार स्तुती करू लागले.
तयोरदृष्टः कामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान्। अन्योन्यं प्रतिकौन्तेय स व्वर्धत हृच्छयः
त्यांनी एकमेकांना प्रत्यक्ष पाहिले नव्हते, पण एकमेकांचे गुण ऐकून त्यांच्या मनात प्रेम उत्पन्न झाले आणि ते दिवसेंदिवस वाढत गेले.
अशक्नवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा। अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः
नल आपल्या मनातील प्रेम दडवू शकत नव्हता. स्त्रियांच्या महालाजवळ असूनही तो एकटाच वनात जाऊन बसू लागला.
स ददर्शै ततो हंसाञ्जातरूपपरिच्दान्। वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम्
तेव्हा त्याने त्या जंगलात सुंदर पिसाऱ्यांचे हंस फिरताना पाहिले आणि त्यातील एक पक्षी त्याने पकडला.
ततो।डन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा। हन्तव्योस्मि न तेराजन्करिष्यामि तवप्रियम्
तेव्हा त्या पकडलेल्या पक्ष्याने आकाशातून नलाला म्हणाले, "तू मला मारणार आहेस, पण मी तुझ्या मनासारखे काहीतरी करीन."
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध। यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित्
"नल राजा, मी दमैंतीकडे तुझी गोष्ट सांगीन, म्हणजे ती कधीच दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचा विचार करणार नाही."
तव चैव यथा भार्या भविष्यति तथाऽनघ। विधास्यामि नरव्याघ्र सोऽनुजानातु मां भवान्
"तिचे तुझ्याशी लग्न व्हावे यासाठी मी सगळी व्यवस्था करीन, हे निष्पाप राजन, तू मला जाऊ दे."
एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः। ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः
हंसाने असे सांगितल्यावर राजाने तो हंस सोडून दिला. मग ते सगळे हंस उडून विदर्भात गेले.
विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके। निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान्
विदर्भनगरीत जाऊन, त्या हंसांनी दमैंतीजवळ जाऊन बसले. तिने ते पक्षी पाहिले.
सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता। हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे
ती आपल्या मैत्रिणींसोबत होती. त्या अद्भुत दिसणाऱ्या पक्ष्यांना पाहून ती आनंदली आणि त्यांना पकडायला धावली.
अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने। एकैकशस्तदा कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन्
मग ते हंस बागेत सर्वत्र पसरले आणि प्रत्येक कन्या एका हंसामागे धावू लागली.
दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके। स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत्
दमैंती ज्या हंसाजवळ गेली, त्याने मानवी भाषेत तिच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः। अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः
"दमैंती, निषध देशात नल नावाचा राजा आहे. त्याचे रूप अश्विनी देवांसारखे आहे, आणि त्याच्याशी कुणीही तुलना करू शकत नाही."
[कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्।] तस्य वै यदिभार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि। सफलंते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे
"तो कामदेवासारखा सुंदर आहे. सुंदर कांती असलेल्या कन्ये, जर तू त्याची पत्नी झालीस, तर तुझे जन्म आणि रूप दोन्ही सार्थक होतील."
वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान्। दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दृष्टपूर्वस्तथाविधः
"आम्ही देव, गंधर्व, माणसे, सर्प आणि राक्षस पाहिले, पण त्याच्यासारखा कोणीच आम्ही कधी पाहिला नाही."
त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः। विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत्
"तू स्त्रियांमध्ये रत्न आहेस आणि नल पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे. श्रेष्ठ लोकांचे एकत्र येणे हेच योग्य आहे."
एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशांपते। अब्रवीत्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नलं वद
हंसाने असे सांगितल्यावर दमैंती म्हणाली, "तूही नलाला माझ्याबद्दल असेच सांग."
तथेत्युक्त्वाऽण्डजः कन्यां विदर्भस्य विशांपते। पुनरागम्य निषधान्नले सर्वं न्यवेदयत्
त्या पक्ष्याने "ठीक आहे" असे सांगितले आणि विदर्भातून परत जाऊन निषधराज नलाला सगळे सांगितले.
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत। तदा प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा
दमैंतीने त्या हंसाचे बोल ऐकले आणि त्या क्षणापासून नलाबद्दल तिच्या मनाला चैन राहिली नाही.
ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा। बभूवदमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा
मग दमैंती विचारात गुंतली, दुःखी झाली, तिचा चेहरा फिकट पडला आणि ती कृश झाली. ती सतत खोल श्वास घेऊ लागली.
ऊर्ध्वदृष्टिर्ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना। पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना
तिची नजर वर लागली, ती ध्यानात मग्न झाली, वेडीसारखी दिसू लागली. क्षणातच तिचा रंग फिकट पडला आणि तिचे मन प्रेमाने भरून गेले.