स निकृत्याजतो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्। वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत्सह
तो राजा, पुष्कराने फसवणूक करून हरवला, आणि फार दु:खी होऊन आपल्या पत्नीबरोबर जंगलात राहू लागला.
न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च भान्धवाः। वने निवसतो राजन्नश्रूयन्त कदाचन
राजा, जंगलात राहत असताना त्याच्याजवळ ना दास होते, ना रथ, ना भाऊ, ना कुठलेही नातेवाईक; त्याच्यासोबत कोणीच नव्हतं.
भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः। ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्
पण तू मात्र देवासमान वीर भावंडांनी वेढलेला आहेस, आणि प्राचीन काळातील श्रेष्ठ ब्राह्मणांचंही तुझ्याजवळ संग आहे; म्हणून तुला शोक करू नये.
विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः। चरितं वदतांश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि
मी त्या महान आत्मा नलाची सविस्तर चरित्र सांगू इच्छितो; बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तू, मला ती कथा सांग.
आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली। उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः
वीरसेंचा बलवान पुत्र नल नावाचा एक राजा होता. तो सर्व सद्गुणांनी युक्त, देखणा आणि घोड्यांच्या विद्या जाणणारा होता.
यज्वा दानपतिर्दक्षः सदा शीलपुरस्कृतः'। अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा। उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा
तो यज्ञ करणारा, दानशूर, कुशल आणि नेहमी उत्तम वर्तन करणारा होता. तो राजांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होता, जणू काही देवांचा राजा इंद्रच. तेजाने तो सर्वांपेक्षा उजळ, सूर्यासारखा होता.
ब्रह्मण्यो वेदविच्छ्ररो निषधेषु महीपतिः। अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः
तो ब्राह्मणांचा भक्त, वेदपारंगत आणि निषधांचा राजा होता. त्याला फासे खेळायला आवडायचे, तो नेहमी सत्य बोलणारा आणि मोठ्या सैन्याचा स्वामी होता.
ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः। रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम्
तो पुरुष आणि स्त्रियांना प्रिय, उदार, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ आणि स्वतः मनूसारखा होता.
तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः। शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजाः
विदर्भ देशातही भीम नावाचा, भीषण पराक्रम असलेला, सर्व गुणांनी युक्त आणि संततीची इच्छा असलेला, पण संतान नसलेला एक राजा होता.
स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः। तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत
तो राजा संततीसाठी मन लावून मोठा प्रयत्न करू लागला. त्याच्याकडे दमना नावाचे एक ब्रह्मर्षी आले.
तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित्। महिष्या सह राजेनद्र सत्कारेण सुवर्चसम्
संततीची इच्छा असलेल्या आणि धर्म जाणणाऱ्या त्या भीम राजाने आपल्या राणीसमवेत त्या तेजस्वी ऋषीचे मोठ्या सन्मानाने स्वागत केले.
तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ। कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः
त्यावर प्रसन्न होऊन, मोठ्या कीर्तीचे दमना ऋषीने त्याला आणि त्याच्या पत्नीला वर दिला—एक रत्नासारखी कन्या आणि तीन उदार, कीर्तीमान पुत्र.
दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम्। उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान्
भीमाला दमयंती, दम, दंत आणि दमना हे चारही सर्व गुणांनी संपन्न आणि भीषण पराक्रम असलेली संतती झाली.
दमयन्ती तु रूपेण तेजसा वपुषा श्रिया। सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा
दमयंती ही सुंदर बांध्याची, रूप, तेज, सौंदर्य, सौभाग्य आणि श्रीमंती यामुळे जगात प्रसिद्ध झाली.
अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम्। शतं सखीनां च तदा पर्युपास्ते शचीमिव ।। [शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छचीमिव ।।]
जेव्हा ती वयात आली, तेव्हा तिच्या सेवेला शंभर अलंकार घातलेल्या दासी आणि शंभर सख्या नेहमी असायच्या, जणू काही शची देवीच.
तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता। सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामनी यथा
तिथे, सर्व अलंकारांनी सजलेली भीमाची कन्या आपल्या सख्यांमध्ये निर्दोष शरीराची, जणू मेघांमध्ये वीज चमकावी तशी शोभत होती.
अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना। न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित्
ती अत्यंत रूपवान, मोठ्या डोळ्यांची आणि जणू लक्ष्मीच. देवांमध्ये किंवा यक्षांमध्ये तिच्यासारखे सौंदर्य कुठेच नव्हते.
मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाऽथवा श्रुता। चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी
इतर माणसांमध्येही, पूर्वी पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या कुणीही तिच्यासारखी नव्हती. तिच्या सौंदर्याने देवांच्याही मनाला भुरळ पडायची.
नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि। कंदर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्
नल हा पुरुषांमध्ये वाघासारखा, पृथ्वीवर रूपात बरोबरी नसलेला आणि जणू साक्षात मदनच मूर्तिमंत झाला आहे असे वाटायचे.
तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात्। नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः
लोक कुतूहलाने तिच्या जवळ नलाची आणि निषधराजाजवळ दमयंतीची वारंवार स्तुती करू लागले.
तयोरदृष्टः कामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान्। अन्योन्यं प्रतिकौन्तेय स व्वर्धत हृच्छयः
त्यांनी एकमेकांना प्रत्यक्ष पाहिले नव्हते, पण एकमेकांचे गुण ऐकून त्यांच्या मनात प्रेम उत्पन्न झाले आणि ते दिवसेंदिवस वाढत गेले.
अशक्नवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा। अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः
नल आपल्या मनातील प्रेम दडवू शकत नव्हता. स्त्रियांच्या महालाजवळ असूनही तो एकटाच वनात जाऊन बसू लागला.
स ददर्शै ततो हंसाञ्जातरूपपरिच्दान्। वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम्
तेव्हा त्याने त्या जंगलात सुंदर पिसाऱ्यांचे हंस फिरताना पाहिले आणि त्यातील एक पक्षी त्याने पकडला.
ततो।डन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा। हन्तव्योस्मि न तेराजन्करिष्यामि तवप्रियम्
तेव्हा त्या पकडलेल्या पक्ष्याने आकाशातून नलाला म्हणाले, "तू मला मारणार आहेस, पण मी तुझ्या मनासारखे काहीतरी करीन."
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध। यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित्
"नल राजा, मी दमैंतीकडे तुझी गोष्ट सांगीन, म्हणजे ती कधीच दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचा विचार करणार नाही."
तव चैव यथा भार्या भविष्यति तथाऽनघ। विधास्यामि नरव्याघ्र सोऽनुजानातु मां भवान्
"तिचे तुझ्याशी लग्न व्हावे यासाठी मी सगळी व्यवस्था करीन, हे निष्पाप राजन, तू मला जाऊ दे."
एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः। ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः
हंसाने असे सांगितल्यावर राजाने तो हंस सोडून दिला. मग ते सगळे हंस उडून विदर्भात गेले.
विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके। निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान्
विदर्भनगरीत जाऊन, त्या हंसांनी दमैंतीजवळ जाऊन बसले. तिने ते पक्षी पाहिले.
सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता। हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे
ती आपल्या मैत्रिणींसोबत होती. त्या अद्भुत दिसणाऱ्या पक्ष्यांना पाहून ती आनंदली आणि त्यांना पकडायला धावली.
अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने। एकैकशस्तदा कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन्
मग ते हंस बागेत सर्वत्र पसरले आणि प्रत्येक कन्या एका हंसामागे धावू लागली.