आहूतश्च पुनर्द्यूते नास्मि शक्तो निवर्तितुम्। पणे च मम नात्यर्थं वसु किंचन विद्यते
आणि जर पुन्हा मला जुगारासाठी बोलावलं, तर मी नकार देऊ शकणार नाही; पण माझ्याकडे आता काहीच मोठं द्रव्य उरलेलं नाही.
एतत्सर्वमनुध्यायंश्चिन्तयानो दिवानिशम्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीह कश्चन
हे सगळं दिवस-रात्र मनात घोळवत राहतो, विचार करत राहतो; आणि मला वाटतं, माझ्यापेक्षा दु:खी माणूस इथे कोणीच नाही.
नास्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि। भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोपि वा क्वचित्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः
या पृथ्वीवर माझ्यापेक्षा कमी भाग्यवान राजा दुसरा कोणीही नाही; तुम्ही कधी पाहिलंय किंवा ऐकलंय का, माझ्यापेक्षा जास्त दु:खी कोणी आहे का? मला तर असंच वाटतं.
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तमुवाच भगवानृषिः। शोकं व्यपनुदन्राज्ञो धर्मराजस्य धीमतः
अशा प्रकारे दु:खाने भरलेल्या युधिष्ठिराला, त्या वेळी भगवंत ऋषींनी, त्याच्या शोकाला दूर करत, सांत्वन केलं.
न विषादे मनः त्वया बुद्धिमतांवर। आगमिष्यति बीभत्सुरमित्रांश्च विजेष्यते
बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तुझं मन खचू देऊ नकोस; अर्जुन परत येईल आणि तुझ्या शत्रूंना नक्कीच जिंकेल.
यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्ते क्वचित्। अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव
राजा, तू म्हणतोस की, पांडवा, माझ्यापेक्षा कमी भाग्यवान कोणीच नाही—
अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवीपते
हे पापरहित राजा, जर तुला ऐकायचं असेल तर मी तुला सांगतो, या पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा जास्त दु:खी राजा कोण होता.
अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति। इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्
तेव्हा त्या राजाने म्हटलं, 'भगवंत, तुम्ही सांगावं; अशा अवस्थेला पोहोचलेल्या त्या राजाची कथा मला ऐकायची आहे.'
शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवोपते
राजा, तू तुझे भाऊ आणि कृष्णासह लक्षपूर्वक ऐक, तुझ्यापेक्षा जास्त दु:खी राजा कोण होता.
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः। तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्तकोविदः
निषध देशात वीरसेन नावाचा एक राजा होता, असं म्हणतात; त्याचा मुलगा नल, धर्म आणि कर्तव्य जाणणारा म्हणून प्रसिद्ध होता.
स निकृत्याजतो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्। वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत्सह
तो राजा, पुष्कराने फसवणूक करून हरवला, आणि फार दु:खी होऊन आपल्या पत्नीबरोबर जंगलात राहू लागला.
न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च भान्धवाः। वने निवसतो राजन्नश्रूयन्त कदाचन
राजा, जंगलात राहत असताना त्याच्याजवळ ना दास होते, ना रथ, ना भाऊ, ना कुठलेही नातेवाईक; त्याच्यासोबत कोणीच नव्हतं.
भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः। ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्
पण तू मात्र देवासमान वीर भावंडांनी वेढलेला आहेस, आणि प्राचीन काळातील श्रेष्ठ ब्राह्मणांचंही तुझ्याजवळ संग आहे; म्हणून तुला शोक करू नये.
विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः। चरितं वदतांश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि
मी त्या महान आत्मा नलाची सविस्तर चरित्र सांगू इच्छितो; बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तू, मला ती कथा सांग.
आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली। उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः
वीरसेंचा बलवान पुत्र नल नावाचा एक राजा होता. तो सर्व सद्गुणांनी युक्त, देखणा आणि घोड्यांच्या विद्या जाणणारा होता.
यज्वा दानपतिर्दक्षः सदा शीलपुरस्कृतः'। अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा। उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा
तो यज्ञ करणारा, दानशूर, कुशल आणि नेहमी उत्तम वर्तन करणारा होता. तो राजांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होता, जणू काही देवांचा राजा इंद्रच. तेजाने तो सर्वांपेक्षा उजळ, सूर्यासारखा होता.
ब्रह्मण्यो वेदविच्छ्ररो निषधेषु महीपतिः। अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः
तो ब्राह्मणांचा भक्त, वेदपारंगत आणि निषधांचा राजा होता. त्याला फासे खेळायला आवडायचे, तो नेहमी सत्य बोलणारा आणि मोठ्या सैन्याचा स्वामी होता.
ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः। रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम्
तो पुरुष आणि स्त्रियांना प्रिय, उदार, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ आणि स्वतः मनूसारखा होता.
तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः। शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजाः
विदर्भ देशातही भीम नावाचा, भीषण पराक्रम असलेला, सर्व गुणांनी युक्त आणि संततीची इच्छा असलेला, पण संतान नसलेला एक राजा होता.
स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः। तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत
तो राजा संततीसाठी मन लावून मोठा प्रयत्न करू लागला. त्याच्याकडे दमना नावाचे एक ब्रह्मर्षी आले.
तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित्। महिष्या सह राजेनद्र सत्कारेण सुवर्चसम्
संततीची इच्छा असलेल्या आणि धर्म जाणणाऱ्या त्या भीम राजाने आपल्या राणीसमवेत त्या तेजस्वी ऋषीचे मोठ्या सन्मानाने स्वागत केले.
तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ। कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः
त्यावर प्रसन्न होऊन, मोठ्या कीर्तीचे दमना ऋषीने त्याला आणि त्याच्या पत्नीला वर दिला—एक रत्नासारखी कन्या आणि तीन उदार, कीर्तीमान पुत्र.
दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम्। उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान्
भीमाला दमयंती, दम, दंत आणि दमना हे चारही सर्व गुणांनी संपन्न आणि भीषण पराक्रम असलेली संतती झाली.
दमयन्ती तु रूपेण तेजसा वपुषा श्रिया। सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा
दमयंती ही सुंदर बांध्याची, रूप, तेज, सौंदर्य, सौभाग्य आणि श्रीमंती यामुळे जगात प्रसिद्ध झाली.
अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम्। शतं सखीनां च तदा पर्युपास्ते शचीमिव ।। [शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छचीमिव ।।]
जेव्हा ती वयात आली, तेव्हा तिच्या सेवेला शंभर अलंकार घातलेल्या दासी आणि शंभर सख्या नेहमी असायच्या, जणू काही शची देवीच.
तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता। सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामनी यथा
तिथे, सर्व अलंकारांनी सजलेली भीमाची कन्या आपल्या सख्यांमध्ये निर्दोष शरीराची, जणू मेघांमध्ये वीज चमकावी तशी शोभत होती.
अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना। न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित्
ती अत्यंत रूपवान, मोठ्या डोळ्यांची आणि जणू लक्ष्मीच. देवांमध्ये किंवा यक्षांमध्ये तिच्यासारखे सौंदर्य कुठेच नव्हते.
मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाऽथवा श्रुता। चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी
इतर माणसांमध्येही, पूर्वी पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या कुणीही तिच्यासारखी नव्हती. तिच्या सौंदर्याने देवांच्याही मनाला भुरळ पडायची.
नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि। कंदर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्
नल हा पुरुषांमध्ये वाघासारखा, पृथ्वीवर रूपात बरोबरी नसलेला आणि जणू साक्षात मदनच मूर्तिमंत झाला आहे असे वाटायचे.
तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात्। नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः
लोक कुतूहलाने तिच्या जवळ नलाची आणि निषधराजाजवळ दमयंतीची वारंवार स्तुती करू लागले.