आश्वस्तं चैनमासीनमुपासनो युधिष्ठिरः। अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत
तो ऋषी बसला, त्याचे स्वागत झाले, तेव्हा महाबाहू युधिष्ठिर त्याच्याकडे पाहत, मनातल्या दु:खाने भरभरून बोलू लागला.
अक्षद्यूते च भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम्। आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः
भगवंत, जुगाराच्या खेळात माझं धन आणि राज्य माझ्याकडून हिरावून घेतलं, कारण त्या कपटी आणि जुगारात पटाईत लोकांनी मला बोलावलं होतं.
अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः। भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योपि गरीयसी
मी जुगारात अज्ञ असतानाही, त्या पापी कपटी लोकांनी मला फसवलं; माझी पत्नी, जी माझ्या प्राणाहूनही प्रिय आहे, तिलाही सभेत ओढून नेलं.
पुनर्द्यूतेन मां जित्वा वनवासां सुदारुणम्। प्राव्राजयन्मंहारण्यमजिनैः परिवारितम्
पुन्हा जुगारात मला हरवून, त्यांनी मला या भयंकर जंगलात पाठवलं, जिथे मला मृगचर्म घालून राहावं लागतं.
अहं वने दुर्वसतीर्वसन्परमदुःखितः। अक्षद्यूताभिषङ्गेण गिरः शृण्वन्सुदारुणाः
मी या वनात राहून, कठीण हालअपेष्टा सहन करतोय; जुगारामुळे झालेल्या अपमानामुळे लोकांच्या कठोर शब्दांनी माझं मन फार दु:खी झालं आहे.
आर्तानां सुहृदां वाचो द्यूतप्रभृति शंसताम्। अहं हृदि श्रिताः स्मृत्वा सर्वरात्रीर्विचिन्तयन्
जुगारामुळे दु:खी झालेल्या माझ्या मित्रांच्या वेदनादायक शब्दांची आठवण मला सतत येते, आणि मी त्या दु:खाचा विचार रात्रभर करत राहतो.
यस्मिंश्च वयमायत्ताः सदा गाण्डीवधन्वनि। `स चेन्द्रलोकं गतवानस्त्रहेतोर्महाबलः
आपण सर्वजण ज्याच्यावर नेहमी अवलंबून आहोत, तो गाण्डीवधारी अर्जुन—तो महाबली शस्त्र मिळवण्यासाठी इंद्रलोकात गेला आहे.
विना महात्मना तेन गतसत्व इवास्महे। कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम्
त्या महात्म्याशिवाय आम्ही जणू काही प्राणच हरपल्यासारखे झालो आहोत. तो शस्त्रविद्येत पारंगत असलेला अर्जुन पुन्हा केव्हा परत येईल आणि मला केव्हा दिसेल, असं वाटतं.
इति सर्वे महेष्वासं चिन्तयाना धनंजयम्। अनेन तु विषण्णोऽहं कारणेन सहानुजः
असं म्हणून आम्ही सर्वजण धनंजय या महान धनुर्धराचा विचार करत असतो, आणि याच कारणामुळे मी आणि माझे भाऊ खूपच उदास झालो आहोत.
वनवासान्निवृत्तं मां पुनस्ते पापबुद्धयः। जानन्तः प्रीयमाणा वै देवने भ्रातृभिः सह। द्यूतेनैवाह्वयिष्यन्ति बलादक्षेषु तद्विदः
वनवास संपवून मी परत आलो की, ते दुष्ट बुद्धीचे लोक, मला भावांसोबत वनात आनंद घेतोय हे जाणून, पुन्हा एकदा जबरदस्तीने मला जुगार खेळायला बोलावतील.
आहूतश्च पुनर्द्यूते नास्मि शक्तो निवर्तितुम्। पणे च मम नात्यर्थं वसु किंचन विद्यते
आणि जर पुन्हा मला जुगारासाठी बोलावलं, तर मी नकार देऊ शकणार नाही; पण माझ्याकडे आता काहीच मोठं द्रव्य उरलेलं नाही.
एतत्सर्वमनुध्यायंश्चिन्तयानो दिवानिशम्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीह कश्चन
हे सगळं दिवस-रात्र मनात घोळवत राहतो, विचार करत राहतो; आणि मला वाटतं, माझ्यापेक्षा दु:खी माणूस इथे कोणीच नाही.
नास्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि। भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोपि वा क्वचित्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः
या पृथ्वीवर माझ्यापेक्षा कमी भाग्यवान राजा दुसरा कोणीही नाही; तुम्ही कधी पाहिलंय किंवा ऐकलंय का, माझ्यापेक्षा जास्त दु:खी कोणी आहे का? मला तर असंच वाटतं.
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तमुवाच भगवानृषिः। शोकं व्यपनुदन्राज्ञो धर्मराजस्य धीमतः
अशा प्रकारे दु:खाने भरलेल्या युधिष्ठिराला, त्या वेळी भगवंत ऋषींनी, त्याच्या शोकाला दूर करत, सांत्वन केलं.
न विषादे मनः त्वया बुद्धिमतांवर। आगमिष्यति बीभत्सुरमित्रांश्च विजेष्यते
बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तुझं मन खचू देऊ नकोस; अर्जुन परत येईल आणि तुझ्या शत्रूंना नक्कीच जिंकेल.
यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्ते क्वचित्। अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव
राजा, तू म्हणतोस की, पांडवा, माझ्यापेक्षा कमी भाग्यवान कोणीच नाही—
अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवीपते
हे पापरहित राजा, जर तुला ऐकायचं असेल तर मी तुला सांगतो, या पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा जास्त दु:खी राजा कोण होता.
अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति। इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्
तेव्हा त्या राजाने म्हटलं, 'भगवंत, तुम्ही सांगावं; अशा अवस्थेला पोहोचलेल्या त्या राजाची कथा मला ऐकायची आहे.'
शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवोपते
राजा, तू तुझे भाऊ आणि कृष्णासह लक्षपूर्वक ऐक, तुझ्यापेक्षा जास्त दु:खी राजा कोण होता.
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः। तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्तकोविदः
निषध देशात वीरसेन नावाचा एक राजा होता, असं म्हणतात; त्याचा मुलगा नल, धर्म आणि कर्तव्य जाणणारा म्हणून प्रसिद्ध होता.
स निकृत्याजतो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्। वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत्सह
तो राजा, पुष्कराने फसवणूक करून हरवला, आणि फार दु:खी होऊन आपल्या पत्नीबरोबर जंगलात राहू लागला.
न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च भान्धवाः। वने निवसतो राजन्नश्रूयन्त कदाचन
राजा, जंगलात राहत असताना त्याच्याजवळ ना दास होते, ना रथ, ना भाऊ, ना कुठलेही नातेवाईक; त्याच्यासोबत कोणीच नव्हतं.
भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः। ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम्
पण तू मात्र देवासमान वीर भावंडांनी वेढलेला आहेस, आणि प्राचीन काळातील श्रेष्ठ ब्राह्मणांचंही तुझ्याजवळ संग आहे; म्हणून तुला शोक करू नये.
विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः। चरितं वदतांश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि
मी त्या महान आत्मा नलाची सविस्तर चरित्र सांगू इच्छितो; बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तू, मला ती कथा सांग.
आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली। उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः
वीरसेंचा बलवान पुत्र नल नावाचा एक राजा होता. तो सर्व सद्गुणांनी युक्त, देखणा आणि घोड्यांच्या विद्या जाणणारा होता.
यज्वा दानपतिर्दक्षः सदा शीलपुरस्कृतः'। अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा। उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा
तो यज्ञ करणारा, दानशूर, कुशल आणि नेहमी उत्तम वर्तन करणारा होता. तो राजांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होता, जणू काही देवांचा राजा इंद्रच. तेजाने तो सर्वांपेक्षा उजळ, सूर्यासारखा होता.
ब्रह्मण्यो वेदविच्छ्ररो निषधेषु महीपतिः। अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः
तो ब्राह्मणांचा भक्त, वेदपारंगत आणि निषधांचा राजा होता. त्याला फासे खेळायला आवडायचे, तो नेहमी सत्य बोलणारा आणि मोठ्या सैन्याचा स्वामी होता.
ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः। रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम्
तो पुरुष आणि स्त्रियांना प्रिय, उदार, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ आणि स्वतः मनूसारखा होता.
तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः। शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजाः
विदर्भ देशातही भीम नावाचा, भीषण पराक्रम असलेला, सर्व गुणांनी युक्त आणि संततीची इच्छा असलेला, पण संतान नसलेला एक राजा होता.
स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः। तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत
तो राजा संततीसाठी मन लावून मोठा प्रयत्न करू लागला. त्याच्याकडे दमना नावाचे एक ब्रह्मर्षी आले.