तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत्। तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत
'त्या ठिकाणी काळजी घे,' असे त्याने पुन्हा पुन्हा सांगितले, कारण अन्यथा कोणाच्याही हातून ते टाळता येणार नाही.
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम्। ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना
कारण, रागाने भरलेल्या आपल्या मुलाला तो थांबवू शकत नाही. म्हणूनच, तुझ्या हितासाठी त्याने मला पाठवले आहे, राजन.
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः। पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः
ही भयंकर वचने ऐकून, कुरुवंशातील राजा त्या पापामुळे फारच व्याकुळ झाला, जरी तो मोठा तपस्वी होता.
तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा। भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः
वनात ऋषी मौनव्रत पाळत आहेत हे ऐकून, राजाचे मन आणखी दुःखाने भरून गेले.
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च। पर्यतप्यत भूयोपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः
शमीक ऋषींची दयाळू वृत्ती लक्षात घेऊन, राजाला त्या ऋषीवर केलेल्या अपराधामुळे अधिकच पश्चात्ताप झाला.
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत। अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत्
मृत्यू ऐकूनही राजा इतका दुःखी झाला नाही, जितका त्या कृत्यामुळे झाला, जरी तो अमरासारखा होता.
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा। भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विह ममेति वै
मग राजाने गौरमुखाला पुन्हा पाठवले आणि म्हणाला, 'भगवंत मला येथे कृपा करो.'
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा। समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः
राजाचे वचन ऐकून, गौरमुख ऋषीने परवानगी घेऊन लगेच आपल्या गुरूंच्या आश्रमात परत गेला.
तस्मिंश्च गतमात्रेऽथ राजा गौरमुखे तदा। मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः
गौरमुख निघून गेल्यावर, व्याकुळ मनाने राजा आपल्या मंत्र्यांशी सल्लामसलत करू लागला.
संमन्त्र्य मन्त्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित्। प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम्
मंत्र्यांशी चर्चा करून, मंत्रविद्या जाणणाऱ्या राजाने एक मजबूत आणि सुरक्षित असा एकस्तंभाचा राजवाडा बांधण्याचा आदेश दिला.
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च। ब्राह्मणान्मन्त्रसिद्धांश्च सर्वतो वै न्ययोजयत्
त्यांनी तिथे चोख बंदोबस्त केला, वैद्य आणि औषधं आणली, आणि मंत्रात निपुण असलेल्या ब्राह्मणांना सर्वत्र नेमलं.
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः। मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः
तो तिथेच राहून, मंत्र्यांसोबत, धर्माची जाण असलेला, सर्व राजकारण नीट पार पाडत होता आणि सर्व बाजूंनी सुरक्षित होता.
न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम्। वातोऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते
कोणीही त्या उत्तम राजाजवळ जाऊ शकत नव्हतं; अगदी रात्री वाहणाऱ्या वाऱ्यालाही तिथे प्रवेश नव्हता.
प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः। काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम्
सातवा दिवस आला तेव्हा, श्रेष्ठ ब्राह्मण काश्यप त्या राजाची चिकित्सा करण्यासाठी आला.
श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम्। तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम्
त्याला असं ऐकलं होतं की, सर्पांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तक्षक, त्या उत्तम राजाला यमाच्या लोकात पाठवणार नाही.
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम्। तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन्
‘सर्पराजाने दंश केलेल्या या राजाला मी तापमुक्त करीन; यात माझं कर्तव्य आणि हेतू दोन्ही पूर्ण होतील,’ असं तो मनात विचार करत होता.
तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि। गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः
एकाग्र मनाने चालणाऱ्या, वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात असलेल्या काश्यपाला, मार्गावर तक्षक सर्पराजाने पाहिलं.
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम्। क्व भवांस्त्वरितो याति किंच कार्यं चिकीर्षति
सर्पराजाने श्रेष्ठ ऋषी काश्यपाला विचारलं, 'तुम्ही एवढ्या घाईने कुठे चालला आहात आणि कोणतं काम करणार आहात?'
नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम्। तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽध्य प्रधक्ष्यति
'कुरुकुळात जन्मलेला, शत्रूंचा संहार करणारा परीक्षित राजा, तक्षक सर्पराजाच्या तेजाने भस्म होईल.'
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसम्। पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम्। गच्छामित्वरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम्
'सर्पराजाच्या विषाने दंश झालेल्या, पांडवांच्या वंशातील आणि अपार तेज असलेल्या त्या राजाला मी लवकर तापमुक्त करण्यासाठी जातो आहे.'
विज्ञातविषविद्योऽहं ब्राह्मणो लोकपूजितः। अस्मद्गुरुकटाक्षेण कल्योऽहं विषनाशने
'मी विषविद्येत निपुण, जगात मान्यता मिळवलेला ब्राह्मण आहे; माझ्या गुरूंच्या कृपेने मी विष नष्ट करण्यात कुशल आहे.'
अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम्। निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्
'मीच तो तक्षक आहे, ब्राह्मणहो; मी त्या राजाला जाळणार आहे. तू परत जा, कारण माझ्या दंशावर तुझं काही चालणार नाही.'
अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दष्टमपज्वरम्। करिष्यामीति मे बुद्धिर्विद्याबलसमन्विता
'माझ्या विद्या आणि सामर्थ्याच्या जोरावर, मी तुझ्या दंशाने बाधित झालेल्या त्या राजाला तापमुक्त करीन, ही माझी ठाम इच्छा आहे.'
यदि दष्टं मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम्। ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप
'इथे मी दंश केलेल्या वस्तूला जर तू वाचवू शकशील, तर या झाडाला मी दंश करतो, ते वाचवून दाखव, काश्यपा.'
परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च। न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम
'तुझ्या मंत्रशक्तीचं खरं सामर्थ्य दाखव आणि प्रयत्न कर; मी या वडाच्या झाडाला तुझ्यासमोर दंश करतो, श्रेष्ठ ब्राह्मण.'
दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यद्येतदभिमन्यसे। अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम। `पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं दश पन्नग
'जर तसं वाटत असेल, सर्पराजा, तर हे झाड दंश कर; मी तुझ्या दंशाने बाधित झालेलं हे वडाचं झाड पुन्हा जिवंत करीन. आज माझी मंत्रशक्ती पाहा, वडाला दंश कर, सर्पा.'
एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना। अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः
महात्मा काश्यपाने असं म्हटल्यावर, सर्पांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तक्षकाने पुढे येऊन त्या वडाच्या झाडाला दंश केला.
स वृक्षस्तेन दष्टस्तु पन्नगेन महात्मना। आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः
महात्मा सर्पाने दंश केल्यावर, त्या झाडात सर्पविष पसरलं आणि ते सर्व बाजूंनी पेटून उठलं.
तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत्। कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैव वनस्पतिम्
त्या झाडाला जाळून टाकल्यानंतर नागाने पुन्हा कश्यपाला म्हटले, "हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू प्रयत्न कर आणि या झाडाला पुन्हा जिवंत कर."
भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा। भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत्
नागराजाच्या तेजामुळे ते झाड पूर्णपणे राख झाले. मग कश्यपाने ती सर्व राख एकत्र केली आणि म्हणाला—