मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै। तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै
पण मी मात्र शांततेचा आधार घेत, आज शक्य ते करीन; मुला, मी राजाला कळवीन.
मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना। ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा
माझ्या मुलाने, जो अजून लहान आणि अपरिपक्व आहे, तुला शाप दिला; तुझ्या हातून झालेलं हे अपमान पाहून, राजा, मी ते सहन करू शकलो नाही.
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः। परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः
सुव्रत ऋषींनी आपला शिष्याला अशा प्रकारे सांगितले आणि परिक्षित राजावर दया येऊन त्याला पाठवले.
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च। शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम्
राजाची कुशल विचारावी आणि घडलेली गोष्ट सांगावी असे सांगून, शीलवान आणि एकाग्र असा गौरमुख नावाचा शिष्य पाठवला.
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम्। विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वास्थैर्निवेदितः
तो शिष्य लगेच कुरुवंश वाढवणाऱ्या राजाजवळ गेला आणि द्वारपालांनी कळविल्यावर राजाच्या राजवाड्यात प्रवेश केला.
पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा। आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः
त्या वेळी, राजाने गौरमुख ब्राह्मणाचे सन्मान केले. थकलेला असूनही गौरमुखाने राजाला सर्व काही पूर्णपणे सांगितले.
शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसन्निधौ। शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव
मंत्र्यांच्या उपस्थितीत, शमीक ऋषींचे भयंकर वचन जसे होते तसे त्याने सांगितले – 'राजा, तुझ्या राज्यात शमीक नावाचा एक ऋषी आहे.'
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः। तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः
तो ऋषी अत्यंत धर्मशील, संयमी, शांत आणि मोठ्या तपश्चर्येचा आहे. राजन, त्याच्या ध्यानात असताना आणि तो शांत असताना, तुझ्या हातून सर्पाचा प्राण गेला.
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च। क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे
तू धनुष्याच्या टोकाने टाकलेला सर्प त्याच्या खांद्यावर लटकत होता, तरीही तो मौन होता. शमीक ऋषींनी तुझे कृत्य माफ केले, पण त्याच्या मुलाला ते सहन झाले नाही.
तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै। तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति
त्यामुळे, राजन, आज त्याच्या वडिलांना न सांगता त्याच्या मुलाने तुला शाप दिला आहे – 'सातव्या दिवशी तक्षक तुझा मृत्यू घडवेल.'
तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत्। तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत
'त्या ठिकाणी काळजी घे,' असे त्याने पुन्हा पुन्हा सांगितले, कारण अन्यथा कोणाच्याही हातून ते टाळता येणार नाही.
न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम्। ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना
कारण, रागाने भरलेल्या आपल्या मुलाला तो थांबवू शकत नाही. म्हणूनच, तुझ्या हितासाठी त्याने मला पाठवले आहे, राजन.
इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः। पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः
ही भयंकर वचने ऐकून, कुरुवंशातील राजा त्या पापामुळे फारच व्याकुळ झाला, जरी तो मोठा तपस्वी होता.
तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा। भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः
वनात ऋषी मौनव्रत पाळत आहेत हे ऐकून, राजाचे मन आणखी दुःखाने भरून गेले.
अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च। पर्यतप्यत भूयोपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः
शमीक ऋषींची दयाळू वृत्ती लक्षात घेऊन, राजाला त्या ऋषीवर केलेल्या अपराधामुळे अधिकच पश्चात्ताप झाला.
न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत। अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत्
मृत्यू ऐकूनही राजा इतका दुःखी झाला नाही, जितका त्या कृत्यामुळे झाला, जरी तो अमरासारखा होता.
ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा। भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विह ममेति वै
मग राजाने गौरमुखाला पुन्हा पाठवले आणि म्हणाला, 'भगवंत मला येथे कृपा करो.'
श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा। समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः
राजाचे वचन ऐकून, गौरमुख ऋषीने परवानगी घेऊन लगेच आपल्या गुरूंच्या आश्रमात परत गेला.
तस्मिंश्च गतमात्रेऽथ राजा गौरमुखे तदा। मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः
गौरमुख निघून गेल्यावर, व्याकुळ मनाने राजा आपल्या मंत्र्यांशी सल्लामसलत करू लागला.
संमन्त्र्य मन्त्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित्। प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम्
मंत्र्यांशी चर्चा करून, मंत्रविद्या जाणणाऱ्या राजाने एक मजबूत आणि सुरक्षित असा एकस्तंभाचा राजवाडा बांधण्याचा आदेश दिला.
रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च। ब्राह्मणान्मन्त्रसिद्धांश्च सर्वतो वै न्ययोजयत्
त्यांनी तिथे चोख बंदोबस्त केला, वैद्य आणि औषधं आणली, आणि मंत्रात निपुण असलेल्या ब्राह्मणांना सर्वत्र नेमलं.
राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः। मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः
तो तिथेच राहून, मंत्र्यांसोबत, धर्माची जाण असलेला, सर्व राजकारण नीट पार पाडत होता आणि सर्व बाजूंनी सुरक्षित होता.
न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम्। वातोऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते
कोणीही त्या उत्तम राजाजवळ जाऊ शकत नव्हतं; अगदी रात्री वाहणाऱ्या वाऱ्यालाही तिथे प्रवेश नव्हता.
प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः। काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम्
सातवा दिवस आला तेव्हा, श्रेष्ठ ब्राह्मण काश्यप त्या राजाची चिकित्सा करण्यासाठी आला.
श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम्। तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम्
त्याला असं ऐकलं होतं की, सर्पांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तक्षक, त्या उत्तम राजाला यमाच्या लोकात पाठवणार नाही.
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम्। तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन्
‘सर्पराजाने दंश केलेल्या या राजाला मी तापमुक्त करीन; यात माझं कर्तव्य आणि हेतू दोन्ही पूर्ण होतील,’ असं तो मनात विचार करत होता.
तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि। गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः
एकाग्र मनाने चालणाऱ्या, वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात असलेल्या काश्यपाला, मार्गावर तक्षक सर्पराजाने पाहिलं.
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम्। क्व भवांस्त्वरितो याति किंच कार्यं चिकीर्षति
सर्पराजाने श्रेष्ठ ऋषी काश्यपाला विचारलं, 'तुम्ही एवढ्या घाईने कुठे चालला आहात आणि कोणतं काम करणार आहात?'
नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम्। तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽध्य प्रधक्ष्यति
'कुरुकुळात जन्मलेला, शत्रूंचा संहार करणारा परीक्षित राजा, तक्षक सर्पराजाच्या तेजाने भस्म होईल.'
तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसम्। पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम्। गच्छामित्वरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम्
'सर्पराजाच्या विषाने दंश झालेल्या, पांडवांच्या वंशातील आणि अपार तेज असलेल्या त्या राजाला मी लवकर तापमुक्त करण्यासाठी जातो आहे.'