न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम्। रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः
'राजे धर्माने आपली रक्षा करतात म्हणूनच आपण सुखाने धर्माचं पालन करू शकतो, मुला.'
चरामो विपुलं धर्मं तेषां भागोऽस्ति धर्मतः। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि
'आपण मोठा धर्म आचरण करू शकतो, आणि त्याचा काही भाग राजालाही मिळतो; योग्य वागणाऱ्या राजाला नेहमी क्षमा करावी.'
परिक्षित्तु विशेषेण यथाऽस्य प्रपितामहः। रक्षत्यस्मांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो
'विशेषतः परीक्षिताने, आपल्या प्रपितामहासारखा, आपली रक्षा केली आहे; जसा राजा प्रजांची रक्षा करतो, तशीच त्याने आपली करावी.'
अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा। उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै
'राजा नसलेल्या देशात नेहमी दोष निर्माण होतात; लोक उधळपट्टी करतात, पण राजा शिक्षा करून त्यांना वठणीवर आणतो.'
दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा। नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम्
दंडाची भीती असली की मन शांत राहतं; मग माणूस न घाबरता धर्माचं पालन करतो आणि आपली कर्तव्यं पार पाडतो.
राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः। राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः
राजाच्या हातून धर्म उभा राहतो, धर्मामुळे स्वर्ग मिळतो; राजाचे सर्व यज्ञकर्मे टिकतात, आणि यज्ञामुळे देवता स्थिर राहतात.
देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोषधयः स्मृताः। ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम्
देवतांमुळे पाऊस पडतो, पावसामुळे झाडं-झाडोऱ्या उगवतात; आणि या वनस्पतींमुळे माणसांचं नेहमीचं कल्याण होतं.
मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः। दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत्
जो राजा लोकांचा पालनकर्ता आणि राज्याचा आधार आहे, तो दहा विद्वान ब्राह्मणांसारखा आहे, असं मनू म्हणतो.
तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना। अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम
म्हणून मी इथे उपाशी, थकलेला आणि शिकार शोधत आलो; अज्ञानाने जे केलं, ते माझ्या व्रतानुसारच झालं असं मला वाटतं.
कस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम्। न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा
मुला, बालिशपणामुळे तू हे चुकीचं कृत्य घाईघाईने का केलंस? राजा आमच्याकडून शाप मिळवायला कधीच पात्र नाही.
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम्। प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत्
हे वडील, हे कृत्य घाईघाईने झालं असो किंवा चुकीचं असो, तुझ्या तोंडून जे निघालं ते गोड असो वा कडू, पण ते खोटं ठरू नये.
नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते। नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुतः शपन्
हे तुझ्या वडिलांसाठी मी सांगतो—हे वेगळं घडणार नाही; मी कधीच खोटं बोलत नाही, आपल्यातही नाही, मग शाप देणं तर दूरच.
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा। नानृतं चोक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति
मुला, तुझी प्रचंड शक्ती आणि सत्य बोलण्याची सवय मला माहीत आहे; तू कधीच खोटं बोलला नाहीस, आणि हेही खोटं ठरणार नाही.
पित्रा पुत्रो वयस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु। यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः
मुलगा मोठा झाला तरी वडिलांनी त्याला नेहमी योग्य शब्दांनी समजावलं पाहिजे, म्हणजे तो गुणी होईल आणि मोठं यश मिळवेल.
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः सदा। वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम्
मग तू तर अजून लहान आहेस आणि नेहमीच तपश्चर्येत मग्न असतोस; मोठ्या लोकांच्या मनात राग फार वाढतो.
उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षणा चास्य प्रतिक्रिया।' सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर। पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम्
या जगाचा नाश होईल आणि क्षणात त्यावर उपायही सापडणार नाही; म्हणून मी विचारपूर्वक तुला काय सांगावं हे पाहतो, कारण तू माझा मुलगा आहेस, अजून लहान आहेस आणि हे कृत्य घाईने केलंस.
स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन्। चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि
म्हणून, तू शांततेकडे वळ, वनातील अन्नावर जग, आणि हा राग सोडून वागत जा; असं केलंस तर धर्म कधीच सोडणार नाहीस.
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम्। ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते
कारण रागामुळे तपस्व्यांनी मेहनतीने मिळवलेला धर्म नष्ट होतो; आणि धर्म नसलेल्या लोकांना हवी ती प्राप्ती मिळत नाही.
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः। क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्
खरं तर, शांतता आणि क्षमा यामुळेच तपस्वी आणि क्षमाशील लोकांना यश मिळतं; हा जग आणि पुढचंही जग क्षमाशील लोकांचंच आहे.
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः। क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान्
म्हणून नेहमी क्षमाशील आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवून वाग; क्षमेमुळे तुला ब्रह्मदेवाच्या जवळचं स्थान मिळेल.
मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै। तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै
पण मी मात्र शांततेचा आधार घेत, आज शक्य ते करीन; मुला, मी राजाला कळवीन.
मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना। ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा
माझ्या मुलाने, जो अजून लहान आणि अपरिपक्व आहे, तुला शाप दिला; तुझ्या हातून झालेलं हे अपमान पाहून, राजा, मी ते सहन करू शकलो नाही.
एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः। परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः
सुव्रत ऋषींनी आपला शिष्याला अशा प्रकारे सांगितले आणि परिक्षित राजावर दया येऊन त्याला पाठवले.
संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च। शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम्
राजाची कुशल विचारावी आणि घडलेली गोष्ट सांगावी असे सांगून, शीलवान आणि एकाग्र असा गौरमुख नावाचा शिष्य पाठवला.
सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम्। विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वास्थैर्निवेदितः
तो शिष्य लगेच कुरुवंश वाढवणाऱ्या राजाजवळ गेला आणि द्वारपालांनी कळविल्यावर राजाच्या राजवाड्यात प्रवेश केला.
पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा। आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः
त्या वेळी, राजाने गौरमुख ब्राह्मणाचे सन्मान केले. थकलेला असूनही गौरमुखाने राजाला सर्व काही पूर्णपणे सांगितले.
शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसन्निधौ। शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव
मंत्र्यांच्या उपस्थितीत, शमीक ऋषींचे भयंकर वचन जसे होते तसे त्याने सांगितले – 'राजा, तुझ्या राज्यात शमीक नावाचा एक ऋषी आहे.'
ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः। तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः
तो ऋषी अत्यंत धर्मशील, संयमी, शांत आणि मोठ्या तपश्चर्येचा आहे. राजन, त्याच्या ध्यानात असताना आणि तो शांत असताना, तुझ्या हातून सर्पाचा प्राण गेला.
अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च। क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे
तू धनुष्याच्या टोकाने टाकलेला सर्प त्याच्या खांद्यावर लटकत होता, तरीही तो मौन होता. शमीक ऋषींनी तुझे कृत्य माफ केले, पण त्याच्या मुलाला ते सहन झाले नाही.
तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै। तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति
त्यामुळे, राजन, आज त्याच्या वडिलांना न सांगता त्याच्या मुलाने तुला शाप दिला आहे – 'सातव्या दिवशी तक्षक तुझा मृत्यू घडवेल.'