तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगेश्वरः। आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः
तो दुष्ट, ज्याच्यावर मी फारच रागावलो आहे, त्याला माझ्या शब्दांच्या सामर्थ्याने प्रेरित होऊन, तीक्ष्ण विष असलेला सर्पांचा राजा तक्षक डंख मारेल.
सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति। द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम्
सातव्या दिवशी, तो राजाला, जो ब्राह्मणांचा अपमान करणारा आणि कुरुंची नाचक्की करणारा आहे, यमाच्या घरी नेलं जाईल.
इति शप्त्वातिसंक्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्यगात्। आसीनं ग्रोव्रजे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम्
अशा प्रकारे मोठ्या रागाने शाप देऊन, शृंगी आपल्या वडिलांकडे गेला, जे त्या वेळी गोठ्यात बसले होते आणि मृत साप खांद्यावर होता.
स तमलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै। शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमाकुलः
शृंगीने आपल्या वडिलांना खांद्यावर साप असताना पाहिलं आणि तो आणखी रागाने भरून गेला.
दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत्। श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना
दुःखाने त्याच्या डोळ्यातून अश्रू आले आणि त्याने वडिलांना सांगितलं: 'त्या दुष्टाने तुझ्यावर केलेला हा अपमान ऐकून—'
राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम्। यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः। सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः
'रागाच्या भरात मी त्या राजा परीक्षिताला शाप दिला आहे, बाबा; तो कुरुकुळाचा नीच त्या भयंकर शापाला पात्र आहे. सातव्या दिवशी, सर्पांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तक्षक त्या पाप्याला डंख मारेल.'
तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम्
त्यावर त्याच्या वडिलांनी, जे ब्राह्मण होते, रागाने भरलेल्या पुत्राला सांगितले.
न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम्। वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे
'माझ्या मुला, तू जे केलं आहेस ते मला आवडलं नाही; हे तपस्वी आणि धर्मप्रिय लोकांचं वर्तन नाही. आपण त्या राजाच्या राज्यात राहतो.'
न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा
'त्याने आपल्याला न्यायाने वाचवलं आहे; त्याच्यावर पाप करण्याचं मला पटत नाही. आपल्यासारख्या लोकांशी योग्य वागणाऱ्या राजाला नेहमी क्षमा करावी.'
क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः। यदि राजा न संरक्षेत्पीडा नः परमा भवेत्
'मुला, क्षमा करावीच लागते, कारण धर्म नष्ट झाला तर तो आपल्यालाच नष्ट करतो—यात शंका नाही. राजा आपली रक्षा न केला तर आपल्याला मोठं दुःख भोगावं लागेल.'
न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम्। रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः
'राजे धर्माने आपली रक्षा करतात म्हणूनच आपण सुखाने धर्माचं पालन करू शकतो, मुला.'
चरामो विपुलं धर्मं तेषां भागोऽस्ति धर्मतः। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि
'आपण मोठा धर्म आचरण करू शकतो, आणि त्याचा काही भाग राजालाही मिळतो; योग्य वागणाऱ्या राजाला नेहमी क्षमा करावी.'
परिक्षित्तु विशेषेण यथाऽस्य प्रपितामहः। रक्षत्यस्मांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो
'विशेषतः परीक्षिताने, आपल्या प्रपितामहासारखा, आपली रक्षा केली आहे; जसा राजा प्रजांची रक्षा करतो, तशीच त्याने आपली करावी.'
अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा। उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै
'राजा नसलेल्या देशात नेहमी दोष निर्माण होतात; लोक उधळपट्टी करतात, पण राजा शिक्षा करून त्यांना वठणीवर आणतो.'
दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा। नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम्
दंडाची भीती असली की मन शांत राहतं; मग माणूस न घाबरता धर्माचं पालन करतो आणि आपली कर्तव्यं पार पाडतो.
राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः। राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः
राजाच्या हातून धर्म उभा राहतो, धर्मामुळे स्वर्ग मिळतो; राजाचे सर्व यज्ञकर्मे टिकतात, आणि यज्ञामुळे देवता स्थिर राहतात.
देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोषधयः स्मृताः। ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम्
देवतांमुळे पाऊस पडतो, पावसामुळे झाडं-झाडोऱ्या उगवतात; आणि या वनस्पतींमुळे माणसांचं नेहमीचं कल्याण होतं.
मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः। दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत्
जो राजा लोकांचा पालनकर्ता आणि राज्याचा आधार आहे, तो दहा विद्वान ब्राह्मणांसारखा आहे, असं मनू म्हणतो.
तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना। अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम
म्हणून मी इथे उपाशी, थकलेला आणि शिकार शोधत आलो; अज्ञानाने जे केलं, ते माझ्या व्रतानुसारच झालं असं मला वाटतं.
कस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम्। न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा
मुला, बालिशपणामुळे तू हे चुकीचं कृत्य घाईघाईने का केलंस? राजा आमच्याकडून शाप मिळवायला कधीच पात्र नाही.
यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम्। प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत्
हे वडील, हे कृत्य घाईघाईने झालं असो किंवा चुकीचं असो, तुझ्या तोंडून जे निघालं ते गोड असो वा कडू, पण ते खोटं ठरू नये.
नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते। नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुतः शपन्
हे तुझ्या वडिलांसाठी मी सांगतो—हे वेगळं घडणार नाही; मी कधीच खोटं बोलत नाही, आपल्यातही नाही, मग शाप देणं तर दूरच.
जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा। नानृतं चोक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति
मुला, तुझी प्रचंड शक्ती आणि सत्य बोलण्याची सवय मला माहीत आहे; तू कधीच खोटं बोलला नाहीस, आणि हेही खोटं ठरणार नाही.
पित्रा पुत्रो वयस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु। यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः
मुलगा मोठा झाला तरी वडिलांनी त्याला नेहमी योग्य शब्दांनी समजावलं पाहिजे, म्हणजे तो गुणी होईल आणि मोठं यश मिळवेल.
किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः सदा। वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम्
मग तू तर अजून लहान आहेस आणि नेहमीच तपश्चर्येत मग्न असतोस; मोठ्या लोकांच्या मनात राग फार वाढतो.
उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षणा चास्य प्रतिक्रिया।' सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर। पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम्
या जगाचा नाश होईल आणि क्षणात त्यावर उपायही सापडणार नाही; म्हणून मी विचारपूर्वक तुला काय सांगावं हे पाहतो, कारण तू माझा मुलगा आहेस, अजून लहान आहेस आणि हे कृत्य घाईने केलंस.
स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन्। चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि
म्हणून, तू शांततेकडे वळ, वनातील अन्नावर जग, आणि हा राग सोडून वागत जा; असं केलंस तर धर्म कधीच सोडणार नाहीस.
क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम्। ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते
कारण रागामुळे तपस्व्यांनी मेहनतीने मिळवलेला धर्म नष्ट होतो; आणि धर्म नसलेल्या लोकांना हवी ती प्राप्ती मिळत नाही.
शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः। क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्
खरं तर, शांतता आणि क्षमा यामुळेच तपस्वी आणि क्षमाशील लोकांना यश मिळतं; हा जग आणि पुढचंही जग क्षमाशील लोकांचंच आहे.
तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः। क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान्
म्हणून नेहमी क्षमाशील आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवून वाग; क्षमेमुळे तुला ब्रह्मदेवाच्या जवळचं स्थान मिळेल.