सर्वे कौरवसैन्यस् सपुत्रामात्यसैनिकाः। संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः
संपूर्ण कौरव सैन्य, त्यांचे पुत्र, मंत्री आणि सैनिक — हे सगळे सर्व प्रकारच्या सुखसुविधा एकत्र उपभोगत आहेत.
दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः। प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः
दुर्योधनाने या वीरांना खास मान दिला आहे; म्हणूनच ते युद्धात आपले प्राणही देण्यास मागेपुढे पाहणार नाहीत — मला याची ठाम खात्री आहे.
समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च। द्रोणस् च महाबाहो कृषस्य च महात्मनः
भीष्मांची वागणूक आपल्याशी आणि त्यांच्याशी सारखीच आहे, महाबाहो, तसंच द्रोण आणि महात्मा कृप यांचीही.
अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः। तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान्
तरीही, मला असं वाटतं की त्यांना राजाची सेवा करावीच लागेल; म्हणूनच ते युद्धात आपले सर्वात प्रिय प्राणही सोडतील.
सर्वेदिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः। अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः
हे सगळे दिव्य अस्त्रांचे जाणकार आहेत, आणि धर्माला वाहिलेले आहेत; माझ्या मते, त्यांना देवांनीसुद्धा जिंकता येणार नाही.
अमर्षी नित्यसंरब्धस्तत्र कर्णो महारथः। सर्वास्त्रविदनाधृष्यो ह्यभेद्यकवचावृतः
तेथे कर्ण हा महाशूर नेहमीच क्रोधी आणि अस्वस्थ असतो; तो सर्व अस्त्रांचा जाणकार, कोणालाही न जिंकता येणारा आणि अभेद्य कवच घातलेला आहे.
अनिर्जित्यरणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान्। अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया
युद्धात त्या सर्व श्रेष्ठ पुरुषांना हरवल्याशिवाय, केवळ एकट्याने, मदतीशिवाय, दुर्योधनाचा पराभव करणं अशक्य आहे.
न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर। अतिसर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम्
माझ्या मनात सारखी चिंता असते, वृकोदर, म्हणून मला झोप लागत नाही; कारण सूतपुत्र कर्णाची धनुर्विद्येतील विलक्षण कौशल्य सर्वांपेक्षा जास्त आहे.
एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः। बभूव शान्तिसंयुक्तो गुरोर्वचनवारितः
हे ऐकून, भीमसेनाला जरी खूप राग आला तरी, गुरूंच्या शब्दामुळे तो शांत झाला.
तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः। आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः
अशा प्रकारे त्या दोघा पांडवांचा संवाद चालू असताना, सत्यवतीपुत्र महायोगी व्यास तेथे आले.
सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः। युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः
तो योग्य रीतीने पांडवांकडे गेला आणि त्यांनी त्याचा सन्मान केला. मग उत्तम वक्ता असलेल्या त्याने युधिष्ठिराला असे शब्द सांगितले.
युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदयस्थितम्। मनीषया तत क्षिप्रमागतोस्मि नरर्षभ
महाबाहु युधिष्ठिरा, तुझ्या मनात काय आहे ते मला माहीत आहे. माझ्या बुद्धीने ते ओळखून मी लगेच आलो आहे, हे नरश्रेष्ठ.
भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत। दुर्योधनान्नृपसुतात्तथा दुःशासनादपि
भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोणाचा मुलगा, भरतवंशीय, दुर्योधन राजकुमार आणि दुःशासन यांच्याकडून—
त्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते। तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना
हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, त्यांच्यामुळे तुझ्या मनात भीती फिरते आहे. ती भीती मी योग्य मार्गाने दूर करीन.
तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय। प्रतिपाद्य तु राजेन्द्र ततः क्षिप्रं ज्वरं जहि
हे ऐकून, धैर्य धारण कर आणि सांगितलेले कर्म कर. ते केल्यावर, राजेंद्र, त्वरीत तुझी चिंता दूर कर.
तत एकान्तमानाय्य पाराशर्यो युधिष्ठिरम्। अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः
नंतर, पराशरपुत्राने युधिष्ठिराला एकांतात नेले आणि बोलण्यात कुशल असलेल्या त्याने योग्य अर्थाचे हे शब्द सांगितले.
श्रेयसस्तेऽपरः कालः प्राप्तो भरतसत्तम। येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनुर्धरः
भरतश्रेष्ठा, तुझ्या कल्याणासाठी योग्य काळ आला आहे. या काळामुळे धनुर्धारी पार्थ रणात शत्रूंना जिंकणार आहे.
गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमर्तामिव। विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते
ही विद्या मी तुला सांगतो आहे, जणू काही ती सिद्धी मूर्तिमंतच आहे. शरण आलेल्याला 'प्रतिस्मृती' नावाची ही विद्या मी तुला देतो.
यामवाप्यमहाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति। अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु
ही विद्या मिळवून महाबाहु अर्जुन आपले उद्दिष्ट साध्य करील. अस्त्र मिळवण्यासाठी त्याने इंद्र आणि रुद्र यांना जावे.
वरुणं च कुबेरं च धर्मराजं च पाण्डव। शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च
पांडुपुत्रा, त्याने वरुण, कुबेर आणि धर्मराज यांनाही जावे. कारण तो आपल्या तप आणि पराक्रमाने देवांना पाहू शकतो.
ऋषिरेष मेहातेजा नारायणसहायवान्। पुराणः शास्वतो देवस्त्वजेयो जिष्णुरच्युतः
हा ऋषी महान तेजस्वी आहे, नारायणाचा सोबती आहे. तो प्राचीन, शाश्वत, देव, अजिंक्य, विजयी आणि अचल आहे.
अस्त्राणीनद्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च। समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति
इंद्र, रुद्र आणि लोकपालांकडून अस्त्रे मिळवून महाबाहु मोठे कार्य करील.
वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम्। निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते
कौंतये, या वनातून दुसरे वन निवडावे का ते विचार कर, जर ते तुमच्यासाठी योग्य असेल, हे पृथ्वीपती.
एकत्रचिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत्। तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः
एकाच ठिकाणी फार दिवस राहणे आनंद देत नाही आणि शांत तपस्व्यांना त्रास होऊ शकतो.
मृगाणामुपरोधश्च वीरुदोषधिसंक्षयः। बिभर्षि च बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान्
त्यामुळे जनावरांना अडथळा होतो, औषधी व झाडे नष्ट होतात आणि तू वेद व वेदांग जाणणाऱ्या अनेक ब्राह्मणांचे पालन करतोस.
एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः। प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम्
अशा रीतीने शरण आलेल्या निर्मळ मनाच्या युधिष्ठिराला भगवंत, योगतत्त्व जाणणारा, श्रेष्ठ योगविद्या शिकवू लागला.
धर्मराजाय धीमान्स व्यासः सत्यवतीसुतः। अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत
धर्मराजाला, बुद्धिमान सत्यवतीपुत्र व्यासाने, कौंतयाला परवानगी दिल्यावर, तिथेच अदृश्य झाला.
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः। धारयामास मेधावी कालेकाले सदाऽभ्यसन्
पण धर्मात्मा, संयमी युधिष्ठिराने ते ब्रह्म मनात ठेवले आणि तो बुद्धिमान नेहमी योग्य वेळी त्याचा अभ्यास करीत राहिला.
स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः। ययौ सरस्वतीकूले काम्यकं नाम काननम्
त्यावेळी व्यासांच्या शब्दांनी प्रेरित होऊन, तो द्वैत वन सोडून सरस्वतीच्या काठी असलेल्या काम्यक नावाच्या जंगलात गेला.
तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविशारदाः। ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा
महाराज, त्याच्या मागे विद्या आणि अक्षरांमध्ये पारंगत, तपस्वी ब्राह्मण गेले, जसे इंद्राच्या सेवेत ऋषी असतात.