यो न यातयते वैरमल्पसत्वोद्यमः पुमान्। अफलं जन्म तस्याहं मन्ये दुर्जातजीविनः
जो माणूस वैर संपवत नाही, ज्याच्यात ताकद आणि प्रयत्न कमी आहेत, त्याचं जन्म मला व्यर्थ वाटतो; तो वाईट नशिबानं जगतो.
हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिवी। हत्वा द्विषन्तं संग्रामे भुङ्क्ष्व बाहुजितं वसु
तुझे हात सोन्यासारखे तेजस्वी आहेत, तुझं नाव पृथ्वीवर सर्वत्र पसरलं आहे; युद्धात शत्रूला मारून, स्वतःच्या बळावर मिळवलेलं धन तू उपभोग.
हत्वा वै पुरुषो राजन्निकर्तारमरिंदम्। अह्नाय नरकं गच्छेत्स्वर्गेणास्य स संमितः
जो माणूस राजा, शत्रू आणि अन्याय करणाऱ्याला मारतो, तो नरकात जात नाही, तर त्याला स्वर्गासमान मानलं जातं.
अमर्षजो हि संतापः पावकाद्दीप्तिमत्तरः। येनाहमभिसंतप्तो न नक्तं न दिवा शये
रागातून येणाऱ्या यातना अग्नीपेक्षा जास्त ज्वलंत असतात; त्याच यातनेमुळे मी इतका व्याकुळ झालो आहे की, मला रात्रंदिवस झोप लागत नाही.
अयं च पार्थो बीभत्सुर्वरिष्ठो ज्याविकर्षणे। आस्ते परमसंतप्तो नूनं सिंह इवाशये
हा अर्जुन, जो श्रेष्ठ धनुर्धारी आहे, तोही अत्यंत दुःखात बसला आहे, जणू काही सिंह आपल्या गुहेत बसला आहे.
योऽयमेको नुदेत्सर्वांल्लोके राजन्धनुर्भृतः। सोयमात्मजमूष्माणं ग्रहाहस्तीव यच्छति
राजा, हा एकटाच जगातल्या सगळ्या धनुर्धारींना पळवून लावू शकतो; पण तो स्वतःच्या मुलाला, जसा महावत हत्तीला धरतो तसा, आवरतो.
नकुलः सहदेवश्च वृद्धा माता च वीरसूः। तवैव प्रियमिच्छन्त आसते जडमूकवत्
नकुल, सहदेव आणि वयोवृद्ध, वीरांना जन्म देणारी आई, हे सगळे तुझ्या भल्याचीच इच्छा ठेवून, मुका आणि जड झाल्यासारखे शांत बसले आहेत.
सर्वे तेऽप्रियमिच्छन्ति बान्धवाः सह सृञ्जयैः। अहमेकश्च संतप्तो माता च प्रतिबिन्ध्यतः
तुझे सगळे नातेवाईक आणि सृंजय हे तुझ्या मनाला नको असलेलीच गोष्ट इच्छित आहेत; मी एकटाच यातनेत आहे आणि आईही, प्रतिबंधकपुत्रा.
प्रियमेव तु सर्वेषां यद्ब्रवीम्युत किंचन। सर्वे हि व्यसनं प्राप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
तरी मी जे काही बोलतो, ते सगळ्यांना प्रिय असंच आहे; कारण सर्वांना दु:ख मिळालं आहे आणि सगळ्यांना युद्धाचीच इच्छा आहे.
नातः पापीयसी काचिदापद्राजन्भविष्यति। यन्नो नीचैरल्पबलै राज्यमाच्छिद्य भुज्यते
राजा, यापेक्षा मोठं आणि वाईट दुर्दैव दुसरं काहीच नाही, की आपल्या राज्यावर नीच आणि दुर्बल लोकांनी कब्जा केला आणि ते उपभोगत आहेत.
शीलदोषाद्धृणाविष्ट आनृशंस्यात्परंतप। क्लेशांस्तितिक्षसे राजन्नान्यः कश्चित्प्रशंसति
शौर्याच्या दोषामुळे तुझ्या मनात दया भरली आहे, शत्रूंना जाळणारा राजा, म्हणूनच तू सगळ्या यातना सहन करतोस; पण हे कोणीही कौतुक करत नाही.
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः। अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी
राजा, तुझं समजणं एका मंद, अज्ञानी ब्राह्मणासारखं झालं आहे, ज्याचं मन फक्त पाठांतराने थकलं आहे; त्याला खरी गोष्ट दिसत नाही.
घृणी ब्राह्मणरूपोसि कथं क्षत्रेष्वजायथाः। अस्यां हि योनौ जायन्ते प्रायशः क्रूरबुद्धयः
तू दयाळू आहेस, ब्राह्मणासारखा दिसतोस, मग तू क्षत्रियांत कसा जन्मलास? कारण या कुळात बहुतेक वेळा कठोर मनाचेच लोक जन्म घेतात.
अश्रौषीस्त्वं राजधर्मान्यथा वै मनुरब्रवीत्। क्रूरान्निकृतिसंपन्नान्विहितानशमात्मकान्
तू राजधर्म ऐकले आहेत, जसे मनूनं सांगितले; ते कठोर, कपटी आणि दयाशून्य लोकांसाठीच ठरवले आहेत.
धार्तराष्ट्रान्महाराज क्षमसे किं दुरात्मनः। कर्तव्ये पुरुषव्याघ्र किमास्से पीठसर्पवत्
राजा, धृतराष्ट्राच्या दुष्ट मुलांना तू इतका सहन का करतोस? पुरुषांमध्ये वाघासारखा असताना, करायचं असताना तू पिठावर वेटोळं घालून बसलेल्या सापासारखा का गप्प बसतोस?
बुद्ध्या वीर्येण संयुक्तः श्रुतेनाभिजनेन च। तृणानां मुष्टिनैकेन हिमवन्तं च पर्वतम्। छन्नमिच्छसि कौन्तेय योऽस्मान्संवर्तुमिच्छसि
कुंतीपुत्रा, तुझ्याकडे बुद्धी, बळ, विद्या आणि चांगला वंश आहे. तरीही, ज्या प्रकारे एक मूठभर गवताने हिमालय लपवता येत नाही, तसंच आम्हाला लपवण्याचा तू प्रयत्न करतोस का?
अज्ञातचर्यागूढेन पृथिव्यां विश्रुतेन च। दिवीव पार्थ सूर्येण न शक्याऽऽचरितुं त्वया
पार्था, तुझं नाव पृथ्वीवर सर्वत्र पसरलं आहे. तू गुप्तपणे वावरलास किंवा उघडपणे, जसं आकाशातला सूर्य लपवता येत नाही, तसंच तुला कुणीही ओळखू नये असं शक्य नाही.
बृहत्साल इवानूपे शाखापुष्पपलावान्। हस्ती श्वेत इवाज्ञातः कथं जिष्णुश्चरिष्ति
अर्जुना, मोठ्या सालाच्या झाडासारखा, फांद्या, फुलं आणि पानांनी भरलेला, किंवा पांढऱ्या हत्तीप्रमाणे, तू कसा कुणाच्या लक्षात न येता राहशील?
इमौ च सिंहसंकाशौ भ्रातरौ सहितौ शिशू। नकुलः सहदेवश्च कथं पार्थ चरिष्यतः
हे पार्था, सिंहासारखे हे दोन्ही भाऊ, नकुल आणि सहदेव, कायम एकत्र असतात. ते कसे कुणाच्या ओळखीशिवाय वावरतील?
पुण्यकीर्ती राजपुत्री द्रौपदी वीरसूरियम्। विश्रुता कथमज्ञाता कृष्णा पार्थ चरिष्यति
राजकन्या, पुण्यवान कीर्ती असलेली, वीरांची माता अशी प्रसिद्ध असलेली द्रौपदी, हे पार्था, कृष्णा कशी कुणाच्या ओळखीशिवाय वावरू शकेल?
मां चापि राजञ्जानन्ति ह्याकुमारमिमाः प्रजाः। अज्ञातचर्यां पश्यन्ति मेरोरिव निगूहनम्
राजा, मला सुद्धा या सगळ्या प्रजा कुमार म्हणून ओळखतात. माझं लपणं म्हणजे मेरू पर्वत लपवण्यासारखं अशक्यच आहे असं त्यांना वाटेल.
तथैव बहव्रोऽस्माभी राष्ट्रेभ्यो विप्रवासिताः। राजानो राजपुत्राश्च धार्तराष्ट्रमनुव्रताः
तसंच, आपल्यामुळे अनेक राजे आणि राजपुत्र आपल्या राज्यातून हद्दपार झाले आहेत. तरीही ते धृतराष्ट्रपुत्रांवर निष्ठा ठेवून आहेत.
न हि तेऽप्युपशाम्यन्ति निकृता वा निराकृताः। अवश्यं तैर्निकर्तव्यमस्माकं तत्प्रियैषिभिः
तेही, अन्याय झाला किंवा दूर लोटले गेले तरी, शांत बसणार नाहीत. त्यांना खूष करायला जे लोक प्रयत्न करतील, ते आपल्यावर संकट आणतीलच.
तेऽप्यस्मासु प्रयुञ्जीरन्प्रच्छन्नान्सुबहूंश्चरान्। आचक्षीरंश्च नो ज्ञात्वा ततः स्यात्सुमहद्भयम्
ते आपल्यावर गुप्तपणे अनेक गुप्तहेर पाठवू शकतात. त्यांनी आपली ओळख पटवली, तर मोठं संकट येईल.
अस्माभिरुषिताः सम्यग्वने मासास्त्रयोदश। परिमाणएन तान्पश्य तावतः परिवत्सरान्
आपण वनात तेरा महिने नीट राहिलो आहोत. तेवढाच काळ एक पूर्ण वर्ष मानावं.
अस्ति मासः प्रतिनिधिर्यथा प्राहुर्मनीषिणः। पूतिकानिव सोमस्य तथेदं क्रियतामिति
ज्ञानी लोक सांगतात तसा एक अतिरिक्त महिना असतो; जसा सोमासाठी अधिक महिना धरतात, तसंच इथेही करावं.
अथवाऽनडुहे राजन्साधने साधुवाहिने। सौहित्यदानादेतस्मादेनसः प्रतिमुच्यते
राजा, जशी न दुधाळ गाय, किंवा चांगलं वाहन, किंवा मैत्री देऊन दोषातून मुक्त होता येतं, तसंच इथेही आहे.
तस्माच्छत्रुवधे राजन्क्रियतां निश्चयस्त्वया। क्षत्रियस्य हि सर्वस्य नान्यो धर्मोस्ति संयुगात्
म्हणून, राजा, शत्रूंचा नाश करण्याचा तू निश्चय कर. कारण क्षत्रियासाठी युद्धापेक्षा मोठं दुसरं कर्तव्य नाही.
भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः
भीमसेनाचं बोलणं ऐकून, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने खोल श्वास घेतला आणि मनात विचार करू लागला.
श्रुता मे राजधर्माश्च वर्णानां च पृथक्पृथक्। आयत्यां च तदात्वे च यः पश्यति स पश्यति
माझ्या ऐकण्यात आलं आहे की राजधर्म आणि वेगवेगळ्या वर्णांचे धर्म काय आहेत. जो वर्तमान आणि भविष्य दोन्ही पाहतो, तोच खरं पाहतो.