राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता। अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजङ्गमः
आज तुझे वडील, राजा परीक्षित शिकार करत असताना, त्यांच्या खांद्यावर साप ठेवला गेल्यामुळे मृत आहेत.
किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः। ब्रूहि तत्कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम्
माझ्या वडिलांनी त्या दुष्ट राजाला काय वाईट केले? कृशा, सत्य सांग; माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहा.
स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः। ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन शीघ्रगम्
तो राजा, अभिमन्युपुत्र परीक्षित, शिकार करण्यासाठी गेला होता; त्याने एकट्याने हरणाचा पाठलाग केला, आणि वेगाने बाण मारला.
न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने। पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम्
पण त्या मोठ्या जंगलात फिरताना राजाला हरण दिसला नाही; तुझ्या वडिलांना पाहून त्याने विचारले, पण उत्तर मिळाले नाही.
तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः। पुनःपुनर्मृगं नष्टं प्रपच्छ पितरं तव
भुकेने आणि तहानेने त्रस्त होऊन, तो राजा स्थिर उभा असलेल्या तुझ्या वडिलांना पुन्हा पुन्हा हरवलेल्या हरणाबद्दल विचारत राहिला.
स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत। तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासजत्
पण मौनव्रत पाळत असल्यामुळे तुझ्या वडिलांनी काहीही उत्तर दिले नाही; म्हणून राजाने धनुष्याच्या टोकाने त्यांच्या खांद्यावर साप ठेवला.
शृङ्गिंस्तव पिता सोऽपि तथैवास्ते यतव्रतः। सोऽपि राजा स्वनगरं प्रस्थितो गजसाह्वयम्
तुझ्या वडिलांनी, शृंगीने, आपली व्रतं पाळत तिथेच राहिला आहे; आणि तो राजा, आपल्या हस्तिनापूर नगरीकडे निघून गेला.
श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु शवं स्कन्धे प्रतिष्ठितम्। कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना
हे ऐकून, ऋषीपुत्राने खांद्यावर मृत साप ठेवून, रागाने डोळे लाल झाले आणि तो क्रोधाने जणू जळू लागला.
आविष्टः स हि कोपेन शशाप नृपतिं तदा। वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः
रागाने पछाडून, त्याने पाण्याने शुद्ध होऊन, आपल्या क्रोधाच्या जोरावर त्या राजाला शाप दिला.
योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य ह। स्कन्धे मृतं समास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्विषी
ज्याने माझ्या वृद्ध आणि संकटात असलेल्या वडिलांच्या खांद्यावर मृत साप ठेवला, तो पापी राजा—
तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगेश्वरः। आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः
तो दुष्ट, ज्याच्यावर मी फारच रागावलो आहे, त्याला माझ्या शब्दांच्या सामर्थ्याने प्रेरित होऊन, तीक्ष्ण विष असलेला सर्पांचा राजा तक्षक डंख मारेल.
सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति। द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम्
सातव्या दिवशी, तो राजाला, जो ब्राह्मणांचा अपमान करणारा आणि कुरुंची नाचक्की करणारा आहे, यमाच्या घरी नेलं जाईल.
इति शप्त्वातिसंक्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्यगात्। आसीनं ग्रोव्रजे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम्
अशा प्रकारे मोठ्या रागाने शाप देऊन, शृंगी आपल्या वडिलांकडे गेला, जे त्या वेळी गोठ्यात बसले होते आणि मृत साप खांद्यावर होता.
स तमलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै। शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमाकुलः
शृंगीने आपल्या वडिलांना खांद्यावर साप असताना पाहिलं आणि तो आणखी रागाने भरून गेला.
दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत्। श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना
दुःखाने त्याच्या डोळ्यातून अश्रू आले आणि त्याने वडिलांना सांगितलं: 'त्या दुष्टाने तुझ्यावर केलेला हा अपमान ऐकून—'
राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम्। यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः। सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः
'रागाच्या भरात मी त्या राजा परीक्षिताला शाप दिला आहे, बाबा; तो कुरुकुळाचा नीच त्या भयंकर शापाला पात्र आहे. सातव्या दिवशी, सर्पांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तक्षक त्या पाप्याला डंख मारेल.'
तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम्
त्यावर त्याच्या वडिलांनी, जे ब्राह्मण होते, रागाने भरलेल्या पुत्राला सांगितले.
न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम्। वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे
'माझ्या मुला, तू जे केलं आहेस ते मला आवडलं नाही; हे तपस्वी आणि धर्मप्रिय लोकांचं वर्तन नाही. आपण त्या राजाच्या राज्यात राहतो.'
न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा
'त्याने आपल्याला न्यायाने वाचवलं आहे; त्याच्यावर पाप करण्याचं मला पटत नाही. आपल्यासारख्या लोकांशी योग्य वागणाऱ्या राजाला नेहमी क्षमा करावी.'
क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः। यदि राजा न संरक्षेत्पीडा नः परमा भवेत्
'मुला, क्षमा करावीच लागते, कारण धर्म नष्ट झाला तर तो आपल्यालाच नष्ट करतो—यात शंका नाही. राजा आपली रक्षा न केला तर आपल्याला मोठं दुःख भोगावं लागेल.'
न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम्। रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः
'राजे धर्माने आपली रक्षा करतात म्हणूनच आपण सुखाने धर्माचं पालन करू शकतो, मुला.'
चरामो विपुलं धर्मं तेषां भागोऽस्ति धर्मतः। सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि
'आपण मोठा धर्म आचरण करू शकतो, आणि त्याचा काही भाग राजालाही मिळतो; योग्य वागणाऱ्या राजाला नेहमी क्षमा करावी.'
परिक्षित्तु विशेषेण यथाऽस्य प्रपितामहः। रक्षत्यस्मांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो
'विशेषतः परीक्षिताने, आपल्या प्रपितामहासारखा, आपली रक्षा केली आहे; जसा राजा प्रजांची रक्षा करतो, तशीच त्याने आपली करावी.'
अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा। उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै
'राजा नसलेल्या देशात नेहमी दोष निर्माण होतात; लोक उधळपट्टी करतात, पण राजा शिक्षा करून त्यांना वठणीवर आणतो.'
दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा। नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम्
दंडाची भीती असली की मन शांत राहतं; मग माणूस न घाबरता धर्माचं पालन करतो आणि आपली कर्तव्यं पार पाडतो.
राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः। राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः
राजाच्या हातून धर्म उभा राहतो, धर्मामुळे स्वर्ग मिळतो; राजाचे सर्व यज्ञकर्मे टिकतात, आणि यज्ञामुळे देवता स्थिर राहतात.
देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोषधयः स्मृताः। ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम्
देवतांमुळे पाऊस पडतो, पावसामुळे झाडं-झाडोऱ्या उगवतात; आणि या वनस्पतींमुळे माणसांचं नेहमीचं कल्याण होतं.
मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः। दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत्
जो राजा लोकांचा पालनकर्ता आणि राज्याचा आधार आहे, तो दहा विद्वान ब्राह्मणांसारखा आहे, असं मनू म्हणतो.
तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना। अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम
म्हणून मी इथे उपाशी, थकलेला आणि शिकार शोधत आलो; अज्ञानाने जे केलं, ते माझ्या व्रतानुसारच झालं असं मला वाटतं.
कस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम्। न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा
मुला, बालिशपणामुळे तू हे चुकीचं कृत्य घाईघाईने का केलंस? राजा आमच्याकडून शाप मिळवायला कधीच पात्र नाही.