त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्त- मवभोत्स्यन्ते भारतानां चराश्च। अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्तथात्वं निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ
तात, जर भरतांच्या गुप्तहेरांना तुझ्या अशा वागण्याची खबर लागली, तर तुला पुन्हा तितक्याच वर्षं वेष बदलून राहावं लागेल; हे नीट ठरव आणि वचन दे, पार्था.
चरैश्चेन्नो विदितः कालमेतं युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान्। ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह तवैव ता भारत पञ्च नद्यः
राजा, जर गुप्तहेरांमुळे आपण या काळात सापडलो, आणि माझ्या लोकांना फसवलं, तर मी कुरू सभेत स्पष्ट सांगतो— त्या पाच नद्या, भरता, फक्त तुझ्याच आहेत.
वयं चैतद्भारत सर्व एव त्वया जिताः कालमपास्य भोगान्। चरेम इत्याह पुरा स राजा मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति
भरता, आपण सगळे तुझ्याकडून हरलो, आणि ठरलेल्या काळासाठी सुखांचा त्याग करून भटकत राहिलो; असं त्या राजाने कुरूंच्या मध्ये सांगितलं आणि मीही तसं मान्य केलं.
तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं यस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश् सर्वे। इत्थं तु देशाननुसंचरामो वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः
तेथे ते द्यूत झालं, फारच घातक, ज्यात आपण हरलो आणि सगळ्यांना वनवासात पाठवलं; म्हणून आपण देशोदेशी आणि कठीण वनांत फिरतो, सर्व प्रकारच्या हालअपेष्टा सहन करतो.
सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छत् भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत्। उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान् येचास्य केचिद्वशमन्वगच्छन्
आणि सुयोधनाने शांतता साधण्याचा विचारच केला नाही, उलट त्याने आपला राग अजून वाढवला; त्याने सगळ्या कुरूंना एकत्र केलं, आणि जे त्याच्या अधीन होते ते त्याच्या मागे गेले.
तां सिद्धिमास्थाय सतां सकाशे को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः। आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशासेत्
सज्जनांच्या संगतीत मिळालेलं यश कोण राजसत्तेसाठी सोडेल? माझ्या मते, धर्म सोडून पृथ्वीवर राज्य करण्यापेक्षा आर्याला मृत्यूच श्रेष्ठ आहे.
तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः। बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन किं दुष्कृतंभीम तदाऽभविष्यत्
त्या वेळी, द्यूतात तू गदा उचलली असतीस आणि फाल्गुनाने तुला थांबवलं, दोन्ही हातांनी जाळण्याचा प्रयत्न करत असताना, तर भीमाने काय चुकीचं केलं असतं?
प्रागेव चैवं समयक्रियायाः किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः। प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्यपश्चात् किं मामिदानीमतिवेलमात्थ
समंजस्य करताना, आधीच तुझ्या सामर्थ्याबद्दल का सांगितलं नाहीस? आता वेळ निघून गेल्यावर आणि तू पुढे आलास, तर उशिरा माझ्याशी असं का बोलतोस?
भूयोपि दुःखं मम भीमसेन दूये विषस्येव रसं हि पीत्वा। यद्याज्ञसेनीं परिक्लिश्यमानां संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम
भीमसेना, पुन्हा एकदा मला फार वेदना होत आहेत, जणू काही विष प्यायलं आहे; याज्ञसेनीला त्रास सहन करताना पाहून, भीमाने ते सहन केलं आणि 'जाऊ दे' असं म्हटलं.
न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये। कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयाय पाकं फलानामिव बीजवापः
भरतश्रेष्ठा, आज कुरूंच्या मध्ये तू सांगितलेलं करणं शक्य नाही; सुखाचा काळ येईपर्यंत थांब, जसं बी पेरल्यावर फळं पिकायला वेळ लागतो.
यदा हि पूर्वं निकृतोनिकृन्ते- द्वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा। महागुणं हरति हि पौरुषेण तदा वीरो जीवति जीवलोके
जेव्हा फसवणूक झाली आणि आपणही फसवलं, वैर फुलून फळं आलं, तेव्हा आपल्या सामर्थ्याने वीर मोठं पुण्य मिळवतो आणि खऱ्या अर्थाने जगतो.
श्रियं च लोके लभते समग्रां मन्ये चास्मै शत्रवः सन्नमन्ते। मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते देवा इवेनद्रमुपजीवन्ति चैनम्
त्याला या जगात पूर्ण समृद्धी मिळते, आणि मला वाटतं शत्रूही त्याला वाकतात; मित्र प्रेमाने त्याची सेवा करतात, आणि लोक देवांसारखे त्याच्यावर अवलंबून राहतात.
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे सत्यममृतीज्जीविताच्च। राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति
माझं खरं वचन ऐक— मी सत्याला अमरत्व आणि जीवनापेक्षा श्रेष्ठ मानतो; राज्य, मुले, कीर्ती, संपत्ती— या सगळ्यांचीही सत्याच्या एका अंशाशी तुलना होत नाही.
सन्धिं कृत्वैव कालेन ह्यन्तकेन पतत्रिणा। अनन्तेनाप्रमेयेण स्रोतसा सर्वहारिणा
शेवटी काळरूपी पंखधारी, अनंत, मोजता न येणाऱ्या आणि सर्व काही वाहून नेणाऱ्या प्रवाहाशी शांतता करावी लागते.
प्रत्यक्षं मन्यसे कालं मर्त्यः सन्कालबन्धनः। फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च
मर्त्या, तू काळाला समोर दिसणारा समजतोस, पण तू स्वतः काळाच्या बंधनात आहेस; राजन, तुझं अस्तित्व फुग्याच्या फेसासारखं आणि फळासारखं आहे.
निमेषादपि कौन्तेय यस्यायुरपचीयते। सूच्येवाञ्जनचूर्णानि किमिति प्रतिपालयेत्
कौन्तेय, डोळ्याच्या पापणी लवतात तितक्याच वेळेत आयुष्य कमी होतं; जसं सुईवरचं काजळाचं पूड खाली पडतं, तसं, मग उशीर कशाला करावा?
यो नूनममितायुः स्यादथवाऽऽयुःप्रमाणवित्। स कालं वै प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान्
कोणाचं आयुष्य मोजता येईल असं अमर असो, किंवा ज्याला आयुष्याचं मोजमाप माहीत आहे, अशा माणसानं सगळ्या गोष्टी डोळ्यांनी पाहून योग्य वेळेची वाट पहावी.
प्रतीक्ष्यमाणः कालो नः समा राजंस्त्रयोदश। आयुषोपचयं कृत्वा मरणायोपनेष्यति
राजा, आपण योग्य वेळेची वाट पाहत असताना तेरा वर्षं सहज निघून जातील; आयुष्य वाढवल्यावरही काळ आपल्याला मृत्यूकडेच घेऊन जाईल.
शरीरिणां हि मरणं शरीरे नित्यमाश्रितम्। प्रागेव मरणात्तस्माद्राज्यायैव घटामहे
शरीर असलेल्या प्रत्येकाच्या शरीरात मृत्यू नेहमीच असतो; म्हणूनच मृत्यू येण्याआधी आपण राज्य मिळवण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे.
यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः। अयातयित्वा वैराणि सोऽवसीदति गौरिव
जो माणूस विचार करत नाही, ज्याचं मन गोंधळलेलं आहे, जो फक्त जमीन वाढवत राहतो, तो जर वैर संपवू शकत नाही, तर तो गाय जशी खाली बसते तसा खाली पडतो.
यो न यातयते वैरमल्पसत्वोद्यमः पुमान्। अफलं जन्म तस्याहं मन्ये दुर्जातजीविनः
जो माणूस वैर संपवत नाही, ज्याच्यात ताकद आणि प्रयत्न कमी आहेत, त्याचं जन्म मला व्यर्थ वाटतो; तो वाईट नशिबानं जगतो.
हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिवी। हत्वा द्विषन्तं संग्रामे भुङ्क्ष्व बाहुजितं वसु
तुझे हात सोन्यासारखे तेजस्वी आहेत, तुझं नाव पृथ्वीवर सर्वत्र पसरलं आहे; युद्धात शत्रूला मारून, स्वतःच्या बळावर मिळवलेलं धन तू उपभोग.
हत्वा वै पुरुषो राजन्निकर्तारमरिंदम्। अह्नाय नरकं गच्छेत्स्वर्गेणास्य स संमितः
जो माणूस राजा, शत्रू आणि अन्याय करणाऱ्याला मारतो, तो नरकात जात नाही, तर त्याला स्वर्गासमान मानलं जातं.
अमर्षजो हि संतापः पावकाद्दीप्तिमत्तरः। येनाहमभिसंतप्तो न नक्तं न दिवा शये
रागातून येणाऱ्या यातना अग्नीपेक्षा जास्त ज्वलंत असतात; त्याच यातनेमुळे मी इतका व्याकुळ झालो आहे की, मला रात्रंदिवस झोप लागत नाही.
अयं च पार्थो बीभत्सुर्वरिष्ठो ज्याविकर्षणे। आस्ते परमसंतप्तो नूनं सिंह इवाशये
हा अर्जुन, जो श्रेष्ठ धनुर्धारी आहे, तोही अत्यंत दुःखात बसला आहे, जणू काही सिंह आपल्या गुहेत बसला आहे.
योऽयमेको नुदेत्सर्वांल्लोके राजन्धनुर्भृतः। सोयमात्मजमूष्माणं ग्रहाहस्तीव यच्छति
राजा, हा एकटाच जगातल्या सगळ्या धनुर्धारींना पळवून लावू शकतो; पण तो स्वतःच्या मुलाला, जसा महावत हत्तीला धरतो तसा, आवरतो.
नकुलः सहदेवश्च वृद्धा माता च वीरसूः। तवैव प्रियमिच्छन्त आसते जडमूकवत्
नकुल, सहदेव आणि वयोवृद्ध, वीरांना जन्म देणारी आई, हे सगळे तुझ्या भल्याचीच इच्छा ठेवून, मुका आणि जड झाल्यासारखे शांत बसले आहेत.
सर्वे तेऽप्रियमिच्छन्ति बान्धवाः सह सृञ्जयैः। अहमेकश्च संतप्तो माता च प्रतिबिन्ध्यतः
तुझे सगळे नातेवाईक आणि सृंजय हे तुझ्या मनाला नको असलेलीच गोष्ट इच्छित आहेत; मी एकटाच यातनेत आहे आणि आईही, प्रतिबंधकपुत्रा.
प्रियमेव तु सर्वेषां यद्ब्रवीम्युत किंचन। सर्वे हि व्यसनं प्राप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
तरी मी जे काही बोलतो, ते सगळ्यांना प्रिय असंच आहे; कारण सर्वांना दु:ख मिळालं आहे आणि सगळ्यांना युद्धाचीच इच्छा आहे.
नातः पापीयसी काचिदापद्राजन्भविष्यति। यन्नो नीचैरल्पबलै राज्यमाच्छिद्य भुज्यते
राजा, यापेक्षा मोठं आणि वाईट दुर्दैव दुसरं काहीच नाही, की आपल्या राज्यावर नीच आणि दुर्बल लोकांनी कब्जा केला आणि ते उपभोगत आहेत.