न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः। न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा
कोणताही माणूस फक्त धर्म, फक्त संपत्ती किंवा फक्त इच्छेला चिकटून राहू नये; त्याने नेहमी सर्वांचा योग्य प्रकारे विचार करावा.
धर्मं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत्। अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः
माणसाने आधी धर्म, मग संपत्ती आणि शेवटी इच्छा साधावी; दररोज असेच वागावे—हेच शास्त्राने सांगितले आहे.
कामं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत्। वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः
तरुणपणी माणसाने आधी इच्छा, मग संपत्ती आणि शेवटी धर्म साधावा; वयाच्या योग्य काळात असे वागावे—हेच शास्त्राने सांगितले आहे.
धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतांवर। विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः
हे उत्तम वक्त्या, जो काळ ओळखतो, त्या ज्ञानी माणसाने योग्य वेळी धर्म, संपत्ती आणि इच्छा यांचे विभाजन करावे आणि सर्वांचा योग्य प्रकारे विचार करावा.
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम्। प्राप्तिं वा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन
राजा, जे सुखाची इच्छा करतात त्यांच्यासाठी मुक्ती हेच सर्वात मोठं कल्याण आहे. कुरुनंदना, तू बुद्धीने योग्य मार्ग निवडून आपलं ध्येय साध्य कर.
तद्वाऽऽशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम्। जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः
म्हणून, राजा, हे लवकरात लवकर पूर्ण कर किंवा आपलं उद्दिष्ट गाठ. कारण दुःखाने भरलेलं जीवन आजारी माणसासारखं असतं.
विदितश्चैव मे धर्मः सततं चरितश्च ते। जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम्
माझ्या माहितीनुसार, तू नेहमीच धर्माचं पालन केलं आहेस. तुझे मित्रही हे जाणून तुला कृती करण्यास उद्युक्त करतात.
एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निपेवितुम्। अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीनरे
राजा, जरी तो पुरुषसिंह असला तरी ज्याच्याकडे संपत्ती नाही त्याला सर्व गुण टिकवता येत नाहीत.
धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते। धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम्
राजा, हे जग धर्मावर उभं आहे; धर्मापेक्षा मोठं काहीच नाही. आणि मोठ्या संपत्तीमुळेच धर्माचं पालन करता येतं.
न चार्थो भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित्। वेत्तुं शक्यस्तथा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना
राजा, भिक्षा मागून किंवा दुर्बलतेने कधीच संपत्ती मिळत नाही, आणि फक्त धर्माची भावना ठेवूनही ती मिळत नाही.
प्रतिष्द्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः। तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ
भिक्षा मागून ब्राह्मण यशस्वी होतो, पण ती तुझ्यासाठी वर्ज्य आहे. म्हणून, पुरुषश्रेष्ठा, स्वतःच्या सामर्थ्याने संपत्ती मिळव.
भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका। क्षत्रियस् विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम्
भिक्षा मागणं, किंवा वैश्य-शूद्रांची उपजीविका, हे कधीच योग्य नाही, विशेषतः क्षत्रियांना. त्यांच्यासाठी धर्म म्हणजे त्यांचं स्वतःचं बळ.
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून्समागतान्। धार्तराष्ट्रवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय
आपला धर्म पाळ, एकत्र जमलेल्या शत्रूंना नष्ट कर. पार्था, माझ्या मदतीने धृतराष्ट्रपुत्रांचा नाश कर.
उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणः। उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि
ज्ञानी आणि विचारवंत लोक मोठेपणालाच धर्म मानतात. म्हणून तूही मोठेपणाचा मार्ग स्वीकार, नीचतेत राहू नकोस.
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान्। क्रूरकर्माऽभिजातोसि यस्मादुद्विजते जनः
राजेंद्र, तू सनातन धर्म जाणतोस आणि समजतोस. तू कठोर कर्मासाठी जन्माला आला आहेस, म्हणून लोक तुझ्यापासून घाबरतात.
प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम्। एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः
प्रजेला रक्षण करून मिळणारं फळ निंदनीय नाही. राजा, हा सनातन धर्म तुझ्यासाठी साक्षात सृष्टीकर्त्याने ठरवला आहे.
तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि। स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते
पार्था, म्हणून जर तू या मार्गापासून वळलास तर लोक तुझी हसू करतील. कारण माणसांनी स्वतःच्या धर्मापासून दूर जाणं योग्य मानलं जात नाही.
स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः। वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्वह धुर्यवत्
म्हणून, क्षत्रियाचं बळ मनाशी धर, ही दुर्बलता सोड आणि कौऱव, वीरशक्तीने आपली जबाबदारी नेता घ्यावी तशी उचल.
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन। पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम्
राजा, केवळ धर्मावर निष्ठा ठेवून कुठलाही राजा कधीच पृथ्वी जिंकू शकला नाही, ना त्याला वैभव किंवा श्री मिळालं.
जिह्वां दत्ता बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम्। निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः
खूप लोभी आणि नीच मनाच्या लोकांना जीभ मिळाली आहे; ते फसवणुकीने राज्य मिळवतात, जसं बगळा फसवून आपलं अन्न मिळवतो.
भ्रातर पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशः। निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ
पांडवराज, मोठ्या भावांना, जरी ते सर्व प्रकारे समृद्ध असले तरी, देवांनी फसवणुकीने हरवलं आहे.
एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते। जहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितान्
राजा, हे जाणून घे की सर्व काही बलवानाच्या हातात असतं. महाबाहो, जे शत्रू कपटाचा मार्ग धरतात त्यांचा नाश कर.
न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरः। भविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः
युद्धात धनुर्धारी अर्जुनासारखा दुसरा कोणी नाही, आणि गदा हातात घेऊन माझ्यासमान कोणीही पुरुष होणार नाही.
सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि। न प्रमाणेन नोत्साहात्सत्वस्थो भव पाण्डव
राजा, बलवान असला तरी माणूस धैर्याच्या जोरावरच लढतो; केवळ ताकद किंवा उत्साहाने नाही. म्हणून, पांडुपुत्रा, धैर्यावर ठाम रहा.
सत्वं हि मूलमर्थस् यवितथं यदतोऽन्यथा। न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेन हैमनी
धैर्य हेच यशाचं मूळ आहे; ते नसेल तर दुसरं काहीही उपयोगाचं राहत नाही, जसं झाडाच्या सावलीमुळे हिवाळा येत नाही.
अर्थत्यागोऽपि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छता। बीजौपम्यन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः
कुंतीपुत्रा, जो श्रेष्ठ कल्याण मिळवू इच्छितो त्याने कधी कधी धनाचा त्याग करणेही योग्य असते; यात तुला बियाच्या उदाहरणासारखा काहीही संशय ठेवू नको.
अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लब्धो महोदयः। न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयनं हि तत्
पण जिथे मोठं लाभ मिळालंय आणि धन व संकट दोन्ही सारखं आहे, तिथे सौदा करू नये—कारण ते जखम कुरतडण्यासारखं आहे.
एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाऽल्पकं नरः। बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितम्
माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, जो माणूस लहान धर्म सोडतो आणि मोठा धर्म मिळवतो, तो खरोखर बुद्धिमान आहे—हे नक्की.
अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डितः
शहाणे लोक मित्रांच्या मदतीने मित्रांनी समर्थ असलेल्या शत्रूलाही हरवतात.
सत्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि। नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः
राजा, बलवान असला तरी माणूस धैर्याच्या जोरावरच लढतो; केवळ प्रयत्नांनी किंवा यज्ञांनी सर्व लोक जिंकता येत नाहीत.