सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम्। काङ्खतां विषुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम्
सर्व प्रकारे, आपला धर्म पाळणं, निर्मळ कीर्ती मिळवणं आणि वैराचा प्रतिकार करणं हेच आपलं कर्तव्य आहे.
आत्मार्थं युध्यमानानां जीविते कृत्यलक्षणे। अन्यैरपि हृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा
स्वतःसाठी लढणाऱ्यांना, योग्य वेळी कृती केल्यावर, इतरांनी राज्य घेतलं तरी लोक त्यांचं कौतुकच करतात, निंदा करत नाहीत.
कर्शनार्थो हि यो धर्मो विप्राणामात्मनस्तथा। व्यसनं नाम तद्राजन्न धर्मः स कुवर्त्मतत्
राजा, जो धर्म स्वतःला किंवा ब्राह्मणांना फक्त त्रास देतो, तो खरा धर्म नाही; तो विपत्तीचा मार्ग आहे.
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम्। जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा
हे वडील, जो नेहमी धर्माला धरून राहतो पण धर्मात कमजोर असतो, त्याला धर्म आणि संपत्ती दोन्ही सोडून जातात, जसं मृताला सुख-दु:ख सोडून जातं.
यस्य धर्मो हि धर्मार्थँ क्लेशभाङ्ग स पण्डितः। न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव
जो धर्माला फक्त कष्ट आणि वेदना समजतो, तो ज्ञानी नाही; तो धर्माचा अर्थ समजत नाही, जसा आंधळ्याला सूर्याचं तेज दिसत नाही.
यस्य चार्थार्थ एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः। रक्ष्यते भृतकः पुण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः
जो फक्त लाभालाच खरा लाभ समजतो, तो खऱ्या अर्थाने कुशल नाही; तो जणू मजुरीसाठी पुण्याचं रक्षण करणारा नोकरच आहे.
अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति। स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः
जो माणूस फायद्यासाठी इतरांसारखा वागत नाही आणि अति करतो, त्याचा सर्व जीवांनी तिरस्कार केला पाहिजे, जसा ब्रह्महत्येचा लोक घृणा करतात.
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति। मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते
जो नेहमीच इच्छांच्या मागे धावतो आणि इतरांसारखा वागत नाही, त्याचे मित्र नष्ट होतात आणि त्याचा धर्म व संपत्ती दोन्ही कमी होतात.
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम्। कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये
ज्याच्याकडे धर्म आणि संपत्ती नाही, त्याचे इच्छांच्या शेवटी निश्चितपणे नाश होतो, जसा पाण्याशिवाय मासा मरतो.
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमान्द्यन्ति पण्डिताः। प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा
म्हणूनच ज्ञानी माणसे कधीही धर्म आणि संपत्ती याकडे दुर्लक्ष करत नाहीत; कारण इच्छा म्हणजे जशी लाकडातून आग लागते तशीच आहे.
सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः। इतरेतरयोर्नीतौ विद्धि मेघोदधी यथा
संपत्ती नेहमी धर्मावर आधारलेली असते आणि धर्मही संपत्तीच्या मदतीने टिकतो; त्यांचा परस्पर संबंध जसा मेघ आणि समुद्राचा आहे तसा समज.
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते। स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य दृश्यते
संपत्तीच्या वस्तूंशी संपर्क आल्यावर जी आनंदाची भावना निर्माण होते, तीच इच्छा आहे, ती मनाची ठरवलेली गोष्ट आहे; तिचे शरीरात रूप दिसत नाही.
अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममिच्छति। अर्थमिच्छति कामार्थीन कामादन्यमिच्छति
राजा, जो माणूस फायद्यासाठी धावतो, तो मोठा धर्म मिळवू इच्छितो; जो संपत्तीची इच्छा करतो, तो कामासाठी धावतो आणि कामानंतर दुसऱ्या गोष्टीची इच्छा करतो.
न हि कामेन कामोऽन्यः सिध्यते फलमेव तत्। उषयोगात्फलस्यैव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः
एक इच्छा दुसऱ्या इच्छेने पूर्ण होत नाही; फक्त फळ मिळते, जसे लाकडाने आग पेटते आणि शेवटी राख उरते, हे ज्ञानी जाण.
इमाञ्शकुनकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथा। एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसनम्
राजा, जसा पक्षी पकडणारा पक्ष्यांना मारतो, तशीच अधर्माची प्रवृत्ती आहे—ती सर्व प्राण्यांना त्रास देते.
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्ति। स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेहैच दुर्मतिः
जो माणूस इच्छा आणि लोभामुळे धर्माचा मार्ग पाहत नाही, त्याचा सर्व जीवांनी तिरस्कार केला पाहिजे, या जन्मात आणि मृत्यूनंतरही, कारण तो वाईट विचारांचा आहे.
व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहः। प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम्
राजा, तुला संपत्ती म्हणजे काय आणि ती कशी मिळवायची हे स्पष्टपणे माहीत आहे; तिची खरी प्रकृती आणि तिचे मोठे विकारही तुला ठाऊक आहेत.
तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा। अनर्थ इति मन्यन्ते सोयमस्मासु वर्तते
संपत्तीचा नाश किंवा तिचे हरवणे, म्हातारपणाने किंवा मृत्यूने, हेच खरे दुःख मानले जाते; हेच आपल्यात घडते.
इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च। विपये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते
पाच इंद्रिये, मन आणि हृदय जेव्हा त्यांच्या विषयात गुंततात, तेव्हा जी आनंदाची भावना निर्माण होते—
स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम्। एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव च
तीच माझ्या मते इच्छा आहे, कर्मांचे श्रेष्ठ फळ; म्हणून धर्म, संपत्ती आणि इच्छा वेगवेगळ्या आहेत असे समजावे.
न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः। न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा
कोणताही माणूस फक्त धर्म, फक्त संपत्ती किंवा फक्त इच्छेला चिकटून राहू नये; त्याने नेहमी सर्वांचा योग्य प्रकारे विचार करावा.
धर्मं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत्। अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः
माणसाने आधी धर्म, मग संपत्ती आणि शेवटी इच्छा साधावी; दररोज असेच वागावे—हेच शास्त्राने सांगितले आहे.
कामं पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत्। वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः
तरुणपणी माणसाने आधी इच्छा, मग संपत्ती आणि शेवटी धर्म साधावा; वयाच्या योग्य काळात असे वागावे—हेच शास्त्राने सांगितले आहे.
धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतांवर। विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः
हे उत्तम वक्त्या, जो काळ ओळखतो, त्या ज्ञानी माणसाने योग्य वेळी धर्म, संपत्ती आणि इच्छा यांचे विभाजन करावे आणि सर्वांचा योग्य प्रकारे विचार करावा.
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम्। प्राप्तिं वा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन
राजा, जे सुखाची इच्छा करतात त्यांच्यासाठी मुक्ती हेच सर्वात मोठं कल्याण आहे. कुरुनंदना, तू बुद्धीने योग्य मार्ग निवडून आपलं ध्येय साध्य कर.
तद्वाऽऽशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम्। जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः
म्हणून, राजा, हे लवकरात लवकर पूर्ण कर किंवा आपलं उद्दिष्ट गाठ. कारण दुःखाने भरलेलं जीवन आजारी माणसासारखं असतं.
विदितश्चैव मे धर्मः सततं चरितश्च ते। जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम्
माझ्या माहितीनुसार, तू नेहमीच धर्माचं पालन केलं आहेस. तुझे मित्रही हे जाणून तुला कृती करण्यास उद्युक्त करतात.
एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निपेवितुम्। अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीनरे
राजा, जरी तो पुरुषसिंह असला तरी ज्याच्याकडे संपत्ती नाही त्याला सर्व गुण टिकवता येत नाहीत.
धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते। धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम्
राजा, हे जग धर्मावर उभं आहे; धर्मापेक्षा मोठं काहीच नाही. आणि मोठ्या संपत्तीमुळेच धर्माचं पालन करता येतं.
न चार्थो भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित्। वेत्तुं शक्यस्तथा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना
राजा, भिक्षा मागून किंवा दुर्बलतेने कधीच संपत्ती मिळत नाही, आणि फक्त धर्माची भावना ठेवूनही ती मिळत नाही.