स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्। शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर
राजा, मी जेव्हा वडिलांच्या मांडीवर बसून ऐकायला उत्सुक होते, तेव्हा त्या कर्मनिपुण ब्राह्मणाने मला समजावलं.
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः। विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम्
कधी दुसऱ्यांना, कधी आपल्यालाही कर्माचं फळ मिळतं; फरक पडला की ज्याने काम केलं त्याला त्याचं फळ समजतं.
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ह्यमर्षणः। निश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत्
याज्ञसेनीचं बोलणं ऐकून, भीमसेनाला राग अनावर झाला; तो खोल श्वास घेत राजाजवळ गेला आणि संतापून बोलला.
राजन्सत्पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम्। धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने
राजा, सज्जनांना शोभेल असा धर्माचा मार्ग तू चाल; धर्म, काम, आणि अर्थ नसेल तर आपल्याला या तपोवनात राहून काय उपयोग?
नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेण न चौजसा। अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन वै
ते राज्य ना धर्माने, ना प्रामाणिकपणाने, ना बळाने मिळालं; ते द्यूतातल्या फसवणुकीने दुर्योधनाने घेतलं.
गोमायुनेव सिंहानां दिर्बलेन बलीयसाम्। आमिपं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम्
जसं कोल्हा सिंहांचं शिकार हिसकावतो, तसंच दुर्बळ माणूस बलवानाकडून उरलेलं मांस घेतो; तसंच आमचं राज्य लोभाने घेण्यात आलं.
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः। अर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुःखेन परितप्यसे
तू धर्माचं आडवं रूप घेऊन, धर्म आणि कामावर प्रेम करत, धन सोडलंस; मग राजा, तू दु:खात का तडफडतोस?
भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम्। अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना
तुझ्या मागे गेल्यामुळे, आमचं राज्य आमच्या डोळ्यांसमोर घेतलं गेलं; जे इंद्रालाही घेता आलं नसतं, गाण्डीवधारी जपत असतानाही.
कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवः। हृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते
कुबड्यांना बिल्वफळं जशी व्यर्थ, लंगड्यांना गायी जशा निरुपयोगी, तशी आमची समृद्धी तुमच्यासाठी असूनही आमच्यापासून हिरावली गेली आहे.
भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम्। धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत
हे भारत, फक्त तुमचं प्रिय म्हणूनच आम्ही हे मोठं दु:ख सहन केलं, कारण तुम्ही नेहमी धर्म आणि इच्छेला धरून आहात.
कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान्। आत्मानं भवतः शास्त्रैर्नियम्य भरतर्षभ
आपल्या मित्रांना दु:खी करतो, शत्रूंना आनंद देतो, आणि तुमच्या शिकवणीमुळे स्वतःला आवरतो, हे भरतश्रेष्ठ.
यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्म हि। भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्
तुमच्या शिकवण ऐकून आपण त्या वेळी धृतराष्ट्रपुत्रांना मारलं नाही, याचं पाप आजही आमच्या मनाला बोचतं.
अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः। अवीराचरितां राजन्नबलस्थैर्निषेविताम्
राजा, आता या जीवनाकडे पाहा, जसं प्राण्यांची भटकंती असते, तसं निर्बलांनी चालवलेलं हे जीवन वीरांना शोभत नाही.
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयाः। न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ
ही वाट कृष्ण, अर्जुन, अभिमन्यू, श्रींजय, मी किंवा माद्रीचे दोन्ही पुत्र यांनाही मान्य नाही.
भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः। कच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम्
राजा, तुम्ही नेहमी व्रतांनी कृश झालात, तुम्हाला लोक धर्म म्हणतात; पण निराशेतून तुम्ही कधी अशा अशक्त जीवनाचा स्वीकार केला नाही ना?
दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातकम्। अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम्
कमजोर मनाच्या लोकांसाठी निराशा व्यर्थ आणि सर्वनाश करणारी असते; जे स्वतःसाठी समृद्धी मिळवू शकत नाहीत, ते फक्त आपल्याला हवं ते करतात.
स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नस्मासु पौरुषम्। आनृशंस्यपरो राजन्नात्मार्थमवबुध्यसे
राजा, तुम्ही समजूतदार आणि सामर्थ्यवान असून आमच्यातील शौर्य पाहता, पण दयाळूपणामुळे स्वतःच्या हिताचा विचार करत नाही.
अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानहिंसतः। अशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः
हे धृतराष्ट्रपुत्र, आमचं संयम आणि अहिंसा पाहून, आम्हाला अशक्त समजतात; हे दु:ख रणातील मृत्यूपेक्षा जास्त आहे.
तत्रचेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम्। सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकांल्लभेमहि
जर आपण तिथे न डगमगता लढून सर्वजण मारले गेलो, तर तो मृत्यूच श्रेष्ठ, कारण त्याने आपल्याला परलोक मिळेल.
अधवा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभ। आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः
किंवा, हे भरतश्रेष्ठ, आपणच त्यांना मारून सगळं राज्य मिळवलं, तरी तेच आपल्यासाठी अधिक चांगलं ठरेल.
सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम्। काङ्खतां विषुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम्
सर्व प्रकारे, आपला धर्म पाळणं, निर्मळ कीर्ती मिळवणं आणि वैराचा प्रतिकार करणं हेच आपलं कर्तव्य आहे.
आत्मार्थं युध्यमानानां जीविते कृत्यलक्षणे। अन्यैरपि हृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा
स्वतःसाठी लढणाऱ्यांना, योग्य वेळी कृती केल्यावर, इतरांनी राज्य घेतलं तरी लोक त्यांचं कौतुकच करतात, निंदा करत नाहीत.
कर्शनार्थो हि यो धर्मो विप्राणामात्मनस्तथा। व्यसनं नाम तद्राजन्न धर्मः स कुवर्त्मतत्
राजा, जो धर्म स्वतःला किंवा ब्राह्मणांना फक्त त्रास देतो, तो खरा धर्म नाही; तो विपत्तीचा मार्ग आहे.
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम्। जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा
हे वडील, जो नेहमी धर्माला धरून राहतो पण धर्मात कमजोर असतो, त्याला धर्म आणि संपत्ती दोन्ही सोडून जातात, जसं मृताला सुख-दु:ख सोडून जातं.
यस्य धर्मो हि धर्मार्थँ क्लेशभाङ्ग स पण्डितः। न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव
जो धर्माला फक्त कष्ट आणि वेदना समजतो, तो ज्ञानी नाही; तो धर्माचा अर्थ समजत नाही, जसा आंधळ्याला सूर्याचं तेज दिसत नाही.
यस्य चार्थार्थ एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः। रक्ष्यते भृतकः पुण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः
जो फक्त लाभालाच खरा लाभ समजतो, तो खऱ्या अर्थाने कुशल नाही; तो जणू मजुरीसाठी पुण्याचं रक्षण करणारा नोकरच आहे.
अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति। स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः
जो माणूस फायद्यासाठी इतरांसारखा वागत नाही आणि अति करतो, त्याचा सर्व जीवांनी तिरस्कार केला पाहिजे, जसा ब्रह्महत्येचा लोक घृणा करतात.
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति। मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते
जो नेहमीच इच्छांच्या मागे धावतो आणि इतरांसारखा वागत नाही, त्याचे मित्र नष्ट होतात आणि त्याचा धर्म व संपत्ती दोन्ही कमी होतात.
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम्। कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये
ज्याच्याकडे धर्म आणि संपत्ती नाही, त्याचे इच्छांच्या शेवटी निश्चितपणे नाश होतो, जसा पाण्याशिवाय मासा मरतो.
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमान्द्यन्ति पण्डिताः। प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा
म्हणूनच ज्ञानी माणसे कधीही धर्म आणि संपत्ती याकडे दुर्लक्ष करत नाहीत; कारण इच्छा म्हणजे जशी लाकडातून आग लागते तशीच आहे.