कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते। असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह
माणूस कर्तेपणामुळे कर्मात यश मिळालं तर त्याचं कौतुक केलं जातं; अपयश आलं तर निंदा केली जाते, पण इथे कर्म कसं नष्ट होईल?
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत। पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते
काही लोक म्हणतात सर्व काही हट्टानं होतं, काही म्हणतात दैवानं; काही जण म्हणतात ते माणसाच्या प्रयत्नानं होतं, तर काहींना दैव श्रेष्ठ वाटतं.
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे। अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः
काही लोक असं मानतात की एवढ्यानंही काम पूर्ण होत नाही; सगळं अदृश्यच आहे, तसंच नशीब आणि प्रयत्नही.
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः। किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः
खरं तर, प्रयत्न आणि नशीब यांमुळेच फळांची सातत्याने प्राप्ती होते; काही गोष्टी नशीबामुळे मिळतात, काही प्रयत्नामुळे, आणि काही स्वतःच्या कर्मामुळे.
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्। कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः
माणसाला एक चौथं फळ मिळतं, ज्याचं इथं कोणतंही कारण नसतं; हे जाणणारे जाणकार लोक असं सांगतात.
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः। यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन
जसा सृष्टीकर्ता सर्व जीवांना हवे-नको ते फळ देतो; जर त्यानं आपल्या जीवांना काही दिलंच नाही, तर त्याला कंजूष म्हणावं लागेल.
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः। तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम्
माणूस ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, त्या मिळवण्यासाठी जे कर्म करतो, ते फळ मिळतंच, फक्त ते आधीच मिळालं नसलं पाहिजे.
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः। तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते
जे लोक फळ मिळवण्याचे तीन मार्ग ओळखत नाहीत, ते तसंच अपयश मिळवण्याचे मार्गही ओळखत नाहीत, जसं बाकीचे लोक.
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः। एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति
मनाचा ठाम निर्णय असाच आहे की कर्म करायलाच हवं; कारण सध्या आपल्यात निष्क्रियता पसरली आहे.
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर। एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्
जो कृती करतो त्याला बहुतेक वेळा इथंच फळ मिळतं, युधिष्ठिरा; पण आळशी माणसाला कधीच पूर्ण फळ मिळत नाही.
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते। कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते
जेव्हा काही साध्य होणं अशक्य असतं, तेव्हा प्रायश्चित्त सांगितलं जातं; राजेंद्र, कर्म केल्यावर माणूस कर्जमुक्त होतो.
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम्। निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते
जो माणूस आळशीपणानं पडून राहतो, त्याच्यात दारिद्र्य शिरतं; पण जो मेहनती असतो, तो नक्कीच फळ मिळवून समृद्धी अनुभवतो.
अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः। धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित्
जे लोक साशंक आणि गोंधळलेल्या अवस्थेत असतात, ते अपयश आणि शंका यांचंच कौतुक करतात; पण जे शहाणे आणि कर्मशील असतात, त्यांना कधीच शंका राहत नाही.
एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम्। स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते
सध्या आपल्यात पूर्णपणे अपयश पसरलेलं नाही; पण तू कर्मात स्थिर राहिलास, तर खात्री मिळत नाही.
अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते। वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि
किंवा अपयशच आलं तरी, तेच तुझं मोठेपण आहे—वृकोदर, बीभत्सु आणि यमाच्या भावांचंही.
पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत। आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम्
शेतकरी नांगरानं जमीन नांगरून बी पेरतो आणि मग शांत बसतो; तिथं पाऊस पडणं हेच कारण असतं.
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः। यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया
जर पाऊस त्याला साथ दिला नाही, तर शेतकऱ्याला काहीच मिळत नाही; दुसऱ्यानं काही केलं, तरी मी जे केलं त्यालाच फळ मिळतं.
तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित्। इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत्
हे फळ आपल्यालाच मिळालं, तर माझी कुठेही चूक नाही; म्हणून शहाण्यानं विचार करून त्या गोष्टीत स्वतःला दोष द्यायचा नाही.
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत। निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः
मी प्रयत्न केला तरी फळ मिळालं नाही, असं झालं, तरी निराश व्हायचं नाही, भारत; कारण कर्माचे दोनच परिणाम असतात.
सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा। बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति
यश किंवा अपयश, किंवा अजिबात प्रयत्न न करणे—हेच पर्याय आहेत; अनेक गोष्टी एकत्र आल्या की कर्म सफल होतं.
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च। अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित्
गुण नसतील तर फळ कमी मिळतं, कधी कधी काहीच मिळत नाही. काहीही सुरू केलं नाही तर कुठेच ना फळ मिळतं, ना गुण दिसतात.
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये। युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम्
शहाणा आणि स्थिरवृत्तीचा माणूस, यश आणि कल्याणासाठी, योग्य त्या वेळी, योग्य त्या ठिकाणी, योग्य उपाय आणि शुभ गोष्टी आपल्या ताकदीप्रमाणे वापरतो.
अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः। भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः
कोणत्याही मार्गाने ते काम पूर्ण करावंच लागतं; खऱ्या अर्थाने प्रयत्नच सर्वात मोठा असतो, आणि कोणत्याही कामात खरा प्रयत्नच महत्त्वाचा असतो.
यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः। साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत्
जिथे बुद्धिमान माणूस अनेक गुणांनी जास्त फायदा दिसतो, तिथे गोड बोलून तो आपलं उद्दिष्ट मिळवावं आणि त्याच्याकडून कामही घ्यावं.
व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर। अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः
युधिष्ठिरा, कुणीही संकट किंवा नाशाची इच्छा करू नये, अगदी समुद्र किंवा पर्वताचंही नाही; मग माणसाचं तर विचारायलाच नको.
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे। आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च
जो नेहमी दुसऱ्यांमध्ये संधी शोधत राहतो, तो माणूस स्वतःवर आणि दुसऱ्यांवरचं कर्ज फेडतो.
न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन। न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना
पण माणसाने कधीच स्वतःचा तिरस्कार करू नये; कारण जो स्वतःला कमी लेखतो, त्याचं भाग्य सुंदर होत नाही.
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत। चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः
भारता, हाच जगात यशाचा ठरलेला मार्ग आहे; काळ आणि परिस्थितीप्रमाणे यशाची वाट वेगवेगळी असते असं सांगितलं आहे.
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम्। सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ
भरतरषभा, माझ्या वडिलांनी एक विद्वान ब्राह्मण घरी बोलावला होता आणि त्याने हे सगळं माझ्या वडिलांना सांगितलं.
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा। तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे
पूर्वी माझ्या भावांनी त्याच्याकडून बृहस्पतीने सांगितलेली नीती शिकली; आणि मग मी ती त्यांच्याकडून, त्या वेळी घरी ऐकली.