उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि। [तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ।।]
जर लोकांनी कृतीच केली नाही, तर सगळे जीव नष्ट होतील; आणि कृतीला फळच मिळत नसेल, तर काहीच वाढणार नाही.
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्। नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन
कृतीचं फळ पाहून आपण लोकांना कृती करताना पाहतो; कारण अन्यथा जगाला उपजीविका कशी मिळते हे कळलंच नसतं.
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः। उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते
जो नशिबावर अवलंबून राहतो आणि जो हट्टाने वागतो—हे दोघंही फसवे आहेत; कृतीवर आधारलेली समजूतच श्रेष्ठ मानली जाते.
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन्। अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके
जो नशिबाची पूजा करतो आणि काहीही न करता आरामात झोपतो, तो मूर्ख माणूस पाण्यातल्या रिकाम्या भांड्यासारखा बुडून जातो.
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्। आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः
ज्याचं मन हट्टानं ठाम असतं, जो काही करू शकतो पण काहीच करत नाही, तो माणूस बसून राहतो आणि फार काळ जगत नाही, अगदी अशक्त माणसासारखा.
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः। तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्
इथे एखाद्या माणसाला काही गोष्ट अचानक मिळाली, तर लोक म्हणतात की ते हट्टानं मिळालं; कारण तिथं कुणाचाही प्रयत्न नसतो.
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत। दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्
आणि एखाद्या माणसाला त्याच्या नशिबानं जे मिळतं, त्याला लोक दैव म्हणतात; हे सर्व काही दैवानंच होतं, हे निश्चित आहे, अरे पार्थ.
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः। प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम्
माणूस आपल्या प्रयत्नानं जे काही फळ मिळवतो, जे डोळ्यांनी स्पष्ट दिसतं, त्याला माणसाच्या प्रयत्नाचं फळ असं समजावं.
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात्। तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम
जो माणूस आपल्या स्वभावानुसार वागतो आणि कोणताही विशेष कारण नसताना काही फळ मिळवतो, हे फळ त्याच्या स्वभावातूनच मिळालं असं समजावं, अरे श्रेष्ठ पुरुषा.
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा। यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम्
म्हणून हट्टानं, दैवानं, स्वभावानं किंवा कर्मानं, माणसाला जे काही मिळतं, ते सगळं पूर्वीच्या कर्माचं फळ असतं.
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः। विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम्
सृष्टीकर्ता परमेश्वरही, वेगवेगळ्या कारणांनी, लोकांना त्यांच्या पूर्वीच्या कर्माचं फळ वाटतो.
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्। तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्
माणूस जे काही चांगलं किंवा वाईट करतो, ते सर्व सृष्टीकर्त्यानं ठरवलं असतं आणि ते पूर्वीच्या कर्माच्या फळामुळेच घडतं.
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि। स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः
हे शरीर म्हणजे कर्म करण्याचं साधन आहे, आणि सृष्टीकर्ता प्रत्येक कर्मात याला प्रवृत्त करतो; जसं तो चालवतो, तसं हा माणूस आपोआप करतो.
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः। सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि
या सर्व कामांमध्ये महादेवच सर्वांना नेमून देतो; अरे कौन्तेय, तो सर्व जीवांना त्यांच्या इच्छेविरुद्धही काम करायला लावतो.
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा। बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम्
माणूस मनानं गोष्टी ठरवतो आणि मग कर्मानं त्या मिळवतो; आधी समजून घेणं येतं, अरे वीर, आणि त्यात माणूसच कारण असतो.
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ। अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी
कितीही कर्मं आहेत, ती मोजता येणार नाहीत, अरे श्रेष्ठ पुरुषा; घरांची आणि नगरांची यशस्विता माणसाच्या प्रयत्नावरच अवलंबून असते.
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः। एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये
जसं तीळात तेल, गायीच्या दुधात दूध, लाकडात अग्नी असतो, तसं यश मिळवण्यासाठी योग्य उपाय काय, हे बुद्धिमान माणसानं ओळखावं.
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये। तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः
मग प्रत्येकजण आपल्या यशासाठी कारणांनुसार पुढे जातो; या जगात सगळे जीव कर्मानं ते यश मिळवतात.
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम्। इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते
कारागिरीनं नीट केलेलं कर्म, जे नीट पार पाडलं जातं, ते चांगलं मानलं जातं; पण जे अयोग्यपणे केलं जातं, ते वेगळंच ओळखलं जातं.
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्। पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम्
यज्ञ आणि दानाचं फळ नसतं, शिष्य किंवा गुरुही नसता, जर माणूस कर्म साध्य करण्यात कारणीभूत नसता.
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते। असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह
माणूस कर्तेपणामुळे कर्मात यश मिळालं तर त्याचं कौतुक केलं जातं; अपयश आलं तर निंदा केली जाते, पण इथे कर्म कसं नष्ट होईल?
सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत। पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते
काही लोक म्हणतात सर्व काही हट्टानं होतं, काही म्हणतात दैवानं; काही जण म्हणतात ते माणसाच्या प्रयत्नानं होतं, तर काहींना दैव श्रेष्ठ वाटतं.
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे। अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः
काही लोक असं मानतात की एवढ्यानंही काम पूर्ण होत नाही; सगळं अदृश्यच आहे, तसंच नशीब आणि प्रयत्नही.
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः। किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः
खरं तर, प्रयत्न आणि नशीब यांमुळेच फळांची सातत्याने प्राप्ती होते; काही गोष्टी नशीबामुळे मिळतात, काही प्रयत्नामुळे, आणि काही स्वतःच्या कर्मामुळे.
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्। कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः
माणसाला एक चौथं फळ मिळतं, ज्याचं इथं कोणतंही कारण नसतं; हे जाणणारे जाणकार लोक असं सांगतात.
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः। यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन
जसा सृष्टीकर्ता सर्व जीवांना हवे-नको ते फळ देतो; जर त्यानं आपल्या जीवांना काही दिलंच नाही, तर त्याला कंजूष म्हणावं लागेल.
यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः। तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम्
माणूस ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, त्या मिळवण्यासाठी जे कर्म करतो, ते फळ मिळतंच, फक्त ते आधीच मिळालं नसलं पाहिजे.
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः। तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते
जे लोक फळ मिळवण्याचे तीन मार्ग ओळखत नाहीत, ते तसंच अपयश मिळवण्याचे मार्गही ओळखत नाहीत, जसं बाकीचे लोक.
कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः। एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति
मनाचा ठाम निर्णय असाच आहे की कर्म करायलाच हवं; कारण सध्या आपल्यात निष्क्रियता पसरली आहे.
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर। एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित्
जो कृती करतो त्याला बहुतेक वेळा इथंच फळ मिळतं, युधिष्ठिरा; पण आळशी माणसाला कधीच पूर्ण फळ मिळत नाही.