नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन। ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम्
मी कधीच धर्माचा अवमान करत नाही किंवा त्याची निंदा करत नाही, पार्था; मग सर्व सृष्टीच्या कर्त्या परमेश्वराचा मी कसा अवमान करू शकतो?
आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत। भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे
भारता, मी दुःखी आहे म्हणून असं बोलतोय असं समज; आणि मी अजूनही दुःख व्यक्त करीन—तू शांत मनाने माझं ऐक.
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन। अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः
हे शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या, जन्माला आलेल्या प्रत्येकाने कृती करणं आवश्यक आहे; कारण फक्त स्थावर जीवच काहीही न करता जगतात, बाकीच्यांना कृती करावीच लागते.
आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्। जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर
आईचं दूध पिण्यापासून ते झोपायला जाण्यापर्यंत, युधिष्ठिरा, सगळ्या जिवांना जगण्यासाठी कृती करावी लागते.
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ। इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च
सर्व सजीवांमध्ये विशेषतः माणसं, हे भरतश्रेष्ठ, इथे आणि मृत्यूनंतरही कृती करूनच आपली उपजीविका मिळवायची इच्छा धरतात.
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत। प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्
सर्व जीव आपला प्रयत्न ओळखतात, भारता; आणि कृतीचं प्रत्यक्ष फळ अनुभवतात, ज्याचं साक्षीदार सारा जग असतं.
पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः। अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः
आपला स्वतःचा प्रयत्न पाहून प्राणी आपली उपजीविका मिळवतात; अगदी सृष्टीकर्ता आणि नियंता सुद्धा, जसं पाण्यात बगळा आपली शिकार करतो.
[अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन। तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ।।]
जे काहीच करत नाहीत, अशा जीवांना खरंतर उपजीविकेचं कोणतंच साधन मिळत नाही; म्हणून नेहमीच कृती करावी आणि ती कधीच थांबवू नये.
स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः। कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां
आपलं कर्तव्य पार पाड, कृतीत कधीही आळस करू नकोस; कारण हजारांमध्ये एखादाच माणूस काय करावं हे ओळखतो.
तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा। भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि
आणि त्यालाही वाढीसाठी आणि रक्षणासाठी प्रयत्न करावा लागतो; कारण वारंवार झिजवलं तर हिमालयासारखा डोंगरही कमी होईल.
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि। [तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ।।]
जर लोकांनी कृतीच केली नाही, तर सगळे जीव नष्ट होतील; आणि कृतीला फळच मिळत नसेल, तर काहीच वाढणार नाही.
दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्। नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन
कृतीचं फळ पाहून आपण लोकांना कृती करताना पाहतो; कारण अन्यथा जगाला उपजीविका कशी मिळते हे कळलंच नसतं.
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः। उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते
जो नशिबावर अवलंबून राहतो आणि जो हट्टाने वागतो—हे दोघंही फसवे आहेत; कृतीवर आधारलेली समजूतच श्रेष्ठ मानली जाते.
यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन्। अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके
जो नशिबाची पूजा करतो आणि काहीही न करता आरामात झोपतो, तो मूर्ख माणूस पाण्यातल्या रिकाम्या भांड्यासारखा बुडून जातो.
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्। आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः
ज्याचं मन हट्टानं ठाम असतं, जो काही करू शकतो पण काहीच करत नाही, तो माणूस बसून राहतो आणि फार काळ जगत नाही, अगदी अशक्त माणसासारखा.
अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः। तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्
इथे एखाद्या माणसाला काही गोष्ट अचानक मिळाली, तर लोक म्हणतात की ते हट्टानं मिळालं; कारण तिथं कुणाचाही प्रयत्न नसतो.
वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत। दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम्
आणि एखाद्या माणसाला त्याच्या नशिबानं जे मिळतं, त्याला लोक दैव म्हणतात; हे सर्व काही दैवानंच होतं, हे निश्चित आहे, अरे पार्थ.
यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः। प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम्
माणूस आपल्या प्रयत्नानं जे काही फळ मिळवतो, जे डोळ्यांनी स्पष्ट दिसतं, त्याला माणसाच्या प्रयत्नाचं फळ असं समजावं.
स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात्। तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम
जो माणूस आपल्या स्वभावानुसार वागतो आणि कोणताही विशेष कारण नसताना काही फळ मिळवतो, हे फळ त्याच्या स्वभावातूनच मिळालं असं समजावं, अरे श्रेष्ठ पुरुषा.
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा। यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम्
म्हणून हट्टानं, दैवानं, स्वभावानं किंवा कर्मानं, माणसाला जे काही मिळतं, ते सगळं पूर्वीच्या कर्माचं फळ असतं.
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः। विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम्
सृष्टीकर्ता परमेश्वरही, वेगवेगळ्या कारणांनी, लोकांना त्यांच्या पूर्वीच्या कर्माचं फळ वाटतो.
यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्। तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्
माणूस जे काही चांगलं किंवा वाईट करतो, ते सर्व सृष्टीकर्त्यानं ठरवलं असतं आणि ते पूर्वीच्या कर्माच्या फळामुळेच घडतं.
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि। स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः
हे शरीर म्हणजे कर्म करण्याचं साधन आहे, आणि सृष्टीकर्ता प्रत्येक कर्मात याला प्रवृत्त करतो; जसं तो चालवतो, तसं हा माणूस आपोआप करतो.
तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः। सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि
या सर्व कामांमध्ये महादेवच सर्वांना नेमून देतो; अरे कौन्तेय, तो सर्व जीवांना त्यांच्या इच्छेविरुद्धही काम करायला लावतो.
मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा। बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम्
माणूस मनानं गोष्टी ठरवतो आणि मग कर्मानं त्या मिळवतो; आधी समजून घेणं येतं, अरे वीर, आणि त्यात माणूसच कारण असतो.
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ। अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी
कितीही कर्मं आहेत, ती मोजता येणार नाहीत, अरे श्रेष्ठ पुरुषा; घरांची आणि नगरांची यशस्विता माणसाच्या प्रयत्नावरच अवलंबून असते.
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः। एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये
जसं तीळात तेल, गायीच्या दुधात दूध, लाकडात अग्नी असतो, तसं यश मिळवण्यासाठी योग्य उपाय काय, हे बुद्धिमान माणसानं ओळखावं.
ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये। तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः
मग प्रत्येकजण आपल्या यशासाठी कारणांनुसार पुढे जातो; या जगात सगळे जीव कर्मानं ते यश मिळवतात.
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम्। इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते
कारागिरीनं नीट केलेलं कर्म, जे नीट पार पाडलं जातं, ते चांगलं मानलं जातं; पण जे अयोग्यपणे केलं जातं, ते वेगळंच ओळखलं जातं.
इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्। पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम्
यज्ञ आणि दानाचं फळ नसतं, शिष्य किंवा गुरुही नसता, जर माणूस कर्म साध्य करण्यात कारणीभूत नसता.