परिक्षितो नरेन्द्रस्य विद्धो यन्नष्टवान्मृगः। दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः
परीक्षित राजाने जखमी केलेले हरण निसटले आणि त्याने राजाचे धनुष्य दूर नेले; त्यामुळे तो राजा त्या प्राण्याच्या मागे गेला.
परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने। गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम्
थकलेला आणि तहानलेला राजा जंगलात गायी चरतात तिथे गेला, जिथे एक ऋषी बसला होता आणि वासरं त्यांच्या मायांचे दूध पित होती.
भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः। तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम्
तो ऋषी बहुतेक वेळा दूधावर आलेले फेस पित होता. तेव्हा राजा, आपल्या व्रताला घट्ट राहून, वेगाने त्याच्याकडे धावला.
अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः। भोभो ब्रह्मन्नहं राजा परीक्षिदभिमन्युजः
राजा, उपासमारीने आणि थकव्याने ग्रासलेला, धनुष्य उचलून त्या ऋषीला विचारू लागला, 'ब्रह्मन्, मी अभिमन्युपुत्र परीक्षित राजा आहे.'
मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्तं दृष्टवानसि। स मुनिस्तं तु नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः
'मी जखमी केलेले हरण पळून गेले आहे; कदाचित तुम्ही ते पाहिले आहे का?' पण तो ऋषी मौनव्रत पाळत होता, म्हणून काहीच बोलला नाही.
तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत्। समुत्क्षिप्य धनुष्कोट्या स चैनं समुपैक्षत
राजा रागावून, धनुष्याच्या टोकाने एक मृत साप उचलून त्या ऋषीच्या खांद्यावर ठेवला आणि त्याच्याकडे पाहू लागला.
न स किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाऽशुभम्। स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम्। दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वासीत्तथैव सः
त्या ऋषीने त्याला काहीच बोलले नाही, ना शुभ ना अशुभ. राजा राग सोडून, घडलेल्या प्रकारामुळे अस्वस्थ झाला आणि नगराकडे निघून गेला. ऋषी मात्र तसाच बसून राहिला.
न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः। स्वधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तोऽप्यधर्षयत्
कारण तो महात्मा, सहनशील स्वभावाचा, आपल्या कर्तव्याला निष्ठावान राजा असला तरी, त्याने केलेला अपमान सहन केला आणि त्याला काहीही प्रत्युत्तर दिले नाही.
न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम्। जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनमधर्षयत्
राजांमध्ये वाघासारखा असलेला त्याला इतका धर्मनिष्ठ आहे हे ओळखू शकला नाही, म्हणून, भरतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्याचा अपमान केला.
तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः। शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्पसादोमहाव्रतः
त्याचा मुलगा तरुण, तेजस्वी आणि कठोर तप करणारा होता. त्याचे नाव शृंगी, तो फार क्रोधी, जवळ जाण्यास कठीण आणि मोठ्या व्रतात निष्ठावान होता.
स देवं परमासीनं सर्वभूतहिते रतम्। ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुंसयतः
तो वेळोवेळी सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी बसलेल्या ब्रह्मदेवाजवळ जाऊन त्यांची कृपा मिळवायचा प्रयत्न करायचा.
सतेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान्। सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल
ब्रह्मदेवांनी परवानगी दिल्यावर, त्याचा मित्र खेळत आणि हसत असताना सांगितल्याप्रमाणे तो घरी परतला.
संरम्भात्कोपनोऽतीव विषकल्पो मुनेः सुतः। उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोषमाहरत्। ऋषिपुत्रेण नर्मार्थे कृशेन द्विजसत्तम
मुनिपुत्र कृश याने त्याच्या वडिलांबद्दल केलेल्या विनोद ऐकून, त्या ऋषीपुत्राच्या मनात विषासारखा संताप भरला आणि तो अत्यंत रागावला.
तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः। शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव
तुझा वडील तेजस्वी आणि तपस्वी असूनही, तो खांद्यावर मृतदेह घेऊन जातो; म्हणून, शृंगी, गर्व करू नकोस.
व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वद। अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु
ऋषीपुत्रांमध्ये, आमच्यासारख्या सिद्ध, वेदज्ञ आणि तपस्वी लोकांमध्ये काहीही बोलू नकोस.
क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः। दर्पजाः पितरं द्रष्टा यस्त्वं शवधरं तथा
तुझ्यातली माणुसकी कुठे आणि असे गर्वातून आलेले शब्द कुठे, जेव्हा तुझा वडील मृतदेह घेऊन जाताना दिसतो?
पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपमिवात्मनः। कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः
तुझ्या वडिलांनी जे केले ते त्यांना शोभणारे नाही, हे ऋषीमध्ये श्रेष्ठा; त्यामुळे मी फार दुःखी झालो आहे.
एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः। मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना
अशा प्रकारे बोलल्यावर, तेजस्वी आणि संतापलेला शृंगी, आपल्या गुरू वडिलांनी मृतदेह उचलल्याचे ऐकून संतापाने पेटून उठला.
स त कृशमक्षिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन्। अपृच्छत्तं कथं तातः `सर्वभूतहिते रतः
त्याने कृशाकडे पाहत सत्य बोलून विचारले, 'तुमचे वडील, सर्व प्राण्यांच्या कल्याणासाठी मन लावणारे—'
अनन्यचेताः सततं विष्णुं दवेमतोषयत्। वन्यान्नभोजी सततं मुनिर्मौनव्रते स्थितः। एवंभूतः स तेजस्वी' स मेऽद्य मृतधारकः
नेहमी एकचित्ताने, त्या मुनिने तप करून विष्णूला संतुष्ट केले; तो नेहमी वनातील अन्न खात असे, मौनव्रत पाळत असे, असा तेजस्वी असूनही आज तो मृतदेह घेऊन आहे.
राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता। अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजङ्गमः
आज तुझे वडील, राजा परीक्षित शिकार करत असताना, त्यांच्या खांद्यावर साप ठेवला गेल्यामुळे मृत आहेत.
किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः। ब्रूहि तत्कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम्
माझ्या वडिलांनी त्या दुष्ट राजाला काय वाईट केले? कृशा, सत्य सांग; माझ्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य पाहा.
स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः। ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन शीघ्रगम्
तो राजा, अभिमन्युपुत्र परीक्षित, शिकार करण्यासाठी गेला होता; त्याने एकट्याने हरणाचा पाठलाग केला, आणि वेगाने बाण मारला.
न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने। पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम्
पण त्या मोठ्या जंगलात फिरताना राजाला हरण दिसला नाही; तुझ्या वडिलांना पाहून त्याने विचारले, पण उत्तर मिळाले नाही.
तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः। पुनःपुनर्मृगं नष्टं प्रपच्छ पितरं तव
भुकेने आणि तहानेने त्रस्त होऊन, तो राजा स्थिर उभा असलेल्या तुझ्या वडिलांना पुन्हा पुन्हा हरवलेल्या हरणाबद्दल विचारत राहिला.
स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत। तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासजत्
पण मौनव्रत पाळत असल्यामुळे तुझ्या वडिलांनी काहीही उत्तर दिले नाही; म्हणून राजाने धनुष्याच्या टोकाने त्यांच्या खांद्यावर साप ठेवला.
शृङ्गिंस्तव पिता सोऽपि तथैवास्ते यतव्रतः। सोऽपि राजा स्वनगरं प्रस्थितो गजसाह्वयम्
तुझ्या वडिलांनी, शृंगीने, आपली व्रतं पाळत तिथेच राहिला आहे; आणि तो राजा, आपल्या हस्तिनापूर नगरीकडे निघून गेला.
श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु शवं स्कन्धे प्रतिष्ठितम्। कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना
हे ऐकून, ऋषीपुत्राने खांद्यावर मृत साप ठेवून, रागाने डोळे लाल झाले आणि तो क्रोधाने जणू जळू लागला.
आविष्टः स हि कोपेन शशाप नृपतिं तदा। वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः
रागाने पछाडून, त्याने पाण्याने शुद्ध होऊन, आपल्या क्रोधाच्या जोरावर त्या राजाला शाप दिला.
योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य ह। स्कन्धे मृतं समास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्विषी
ज्याने माझ्या वृद्ध आणि संकटात असलेल्या वडिलांच्या खांद्यावर मृत साप ठेवला, तो पापी राजा—