एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः। निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर
तसंच, हे युधिष्ठिरा, स्वयंभू, सर्वांचा प्रपितामह परमेश्वर, स्वतःला लपवून, इतर प्राण्यांच्या हातून प्राण्यांचा नाश करतो.
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः। क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव
हा सर्वशक्तिमान प्रभू आपल्या इच्छेने प्राण्यांना एकत्र आणतो, वेगळं करतो आणि त्यांच्याशी लहान मुलासारखा खेळतो.
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते। रोषादिव प्रवृत्तो।़यं यथाऽयमितरो जनः
राजन, सृष्टीकर्ता प्राण्यांमध्ये आई-वडिलांसारखा वागत नाही, ना तो राग वगैरे भावनांनी चालतो, जसा सामान्य माणूस वागतो.
आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान्। अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये
सज्जन, शीलवान आणि संयमी लोक दुःखी असताना, दुष्ट लोक सुखात असतात हे पाहून माझ्या मनात गोंधळ निर्माण होतो.
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने। धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति
तुझी ही विपत्ती आणि दुर्योधनाची समृद्धी पाहून, हे पार्था, मी या अन्याय पाहणाऱ्या सृष्टीकर्त्याला दोष देतो.
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि। धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते
जो धर्माचा भंग करणारा, क्रूर आणि लोभी धृतराष्ट्रपुत्र आहे, त्याला संपत्ती देऊन सृष्टीकर्त्याला काय लाभ मिळतो?
कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति। कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः
जर कर्म केल्यावर त्याचा परिणाम फक्त करणाऱ्यालाच मिळत असेल, तर त्या पापकर्माचा दोष परमेश्वरालाच लागेल.
अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति। कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान्
पण जर कर्माने झालेलं पाप करणाऱ्यापर्यंत पोहोचत नसेल, तर येथे फक्त बलच कारण ठरतं; म्हणून मी दुर्बल लोकांची कीव करतो.
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः। उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे
याज्ञसेनी, तू गोड, विविध आणि मृदू शब्द बोललीस; आम्ही ते ऐकले, पण तू नास्तिकासारखं बोललीस.
नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत। ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत
राजकन्ये, मी धर्माच्या फळासाठी काहीच करत नाही; द्यावं म्हणून देतो, आणि यज्ञ करावा म्हणून करतो.
अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत्। गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत्
इथे फळ मिळेल किंवा नाही, हे काही असो; माणसाने आपले कर्तव्य जरूर करावे. कृष्णे, मी घरात राहून माझ्या ताकदीप्रमाणे कर्तव्य पार पाडतो.
धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात्। आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च
सुंदर नितंब असलेल्या सखी, मी धर्माचरण फळासाठी करत नाही. पूर्वजांनी सांगितलेल्या परंपरेचे उल्लंघन न करता आणि सज्जनांच्या वागणुकीकडे पाहून मी धर्म पाळतो.
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम्। [धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम्]
कृष्णे, माझे मन नेहमी धर्माकडेच लागले आहे आणि हे माझ्या स्वभावातच आहे. धर्माचा व्यापार करणारा धर्म बोलणाऱ्यांमध्ये सर्वांत नीच असतो.
न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति। यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः
जो धर्माचा उपयोग फक्त फळासाठी करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही. आणि जो माणूस धर्मकृत्य करूनही त्यावर शंका घेतो, तो पापी मनाचा असतो.
अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः। धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः
अती वाद किंवा गर्वामुळे धर्मावर शंका घेऊ नकोस. जो माणूस धर्मावर वारंवार शंका घेतो, त्याला नीच जन्म मिळतो.
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः। वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात्
ज्याचे मन दुर्बल आहे, त्याला धर्म किंवा ऋषींचे वचन संशयास्पद वाटले, तर त्याला अमरत्व देणाऱ्या लोकांतून वेदातून शूद्राला जसा दूर करतात तसा हाकलावे.
वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि। स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः
जो वेदाध्ययन करणारा, धर्मनिष्ठ आणि चांगल्या घरात जन्मलेला आहे, बुद्धिमान सखी, त्याला वयोवृद्ध आणि धर्मपालक राजांनी योग्य कामात लावावे.
पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते। शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते
जो मूढबुद्धी माणूस शास्त्राचा उल्लंघन करून धर्मावर शंका घेतो, तो शूद्रांपेक्षा आणि चोरांपेक्षा अधिक पापी असतो.
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः। मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता
तू स्वतः आपल्या डोळ्यांनी पाहिले आहेस, की महान तपस्वी, अमाप आत्म्याचे मार्कंडेय ऋषी धर्मामुळे दीर्घायुष्याने जगतात.
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः। अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः
व्यास, वसिष्ठ, मैत्रेय, नारद, लोमश, शुक आणि इतर सर्व ऋषी हे सर्व धर्मानेच सुज्ञपणे वागत असतात.
प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान्। शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योऽपि गरीयसः
हे सर्व दिव्य योगाने युक्त आहेत, शाप व आशीर्वाद देण्यास समर्थ आहेत आणि देवांपेक्षाही श्रेष्ठ आहेत, हे तू प्रत्यक्ष पाहत आहेस.
एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदाऽनधे। कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः
हे अमर कीर्तीचे आणि प्रत्यक्ष ज्ञान असलेले ऋषी नेहमी सुरुवातीला धर्माचाच उपदेश करतात आणि तोच कर्तव्य मानतात.
अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च। रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च
म्हणून, कल्याणी, तुझ्या मनात रजोगुणामुळे आलेल्या भ्रमामुळे, तू कधीही सृष्टीकर्त्याला किंवा धर्मालाच टाकू नकोस किंवा त्यावर शंका घेऊ नकोस.
उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान्। धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति
ज्यांना अजून काहीच कळले नाही, अशा सर्वांना एखादे मूल वेडसर समजते; आणि जो धर्मावर शंका घेतो, त्याला दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीत आधार सापडत नाही.
इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम्। एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति
इंद्रियांच्या सुखाशी जोडलेली आणि जगाला दिसणारी गोष्ट एवढीच खरी आहे असे मूल समजते; पण त्याचा भ्रम त्याला वेगळ्याच वाटेने नेत असतो.
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते। ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते
जो धर्मावर शंका घेतो, त्याला कोणतेही प्रायश्चित्त नाही. असा दु:खी आणि पापी माणूस सतत विचार करत राहतो पण त्याला कोणतेही लोक मिळत नाहीत.
प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः। कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते
जो प्रमाण सोडून वेद आणि शास्त्रांचा अर्थ नाकारतो, वासना आणि लोभाच्या मागे लागतो, तो मूढ नरकात जातो.
आर्षं प्रमाणमुत्क्राम्य धर्मं न प्रतिपालयन्। सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति
जो ऋषींच्या प्रमाणाला सोडून धर्माचे पालन करत नाही, सर्व शास्त्रांचा भंग करणारा मूढ माणूस, त्याला कोणत्याच जन्मात कल्याण मिळत नाही.
यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते। अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते
ज्याच्या मनात नेहमीच धर्माची भावना असते, जो कुठलाही संदेह न करता फक्त धर्माचाच मार्ग धरतो, हे कल्याणी, तो माणूस पुढच्या जन्मात अनंत सुखाला पोहोचतो.
यस्य नार्षं प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारश्च भामिनि। न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः
हे सुंदर स्त्री, जो ऋषींच्या वचनांना आणि सज्जनांच्या आचाराला प्रमाण मानत नाही, त्याला या जगात किंवा पुढच्या जगात काहीच मिळत नाही—हे नक्की.