मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः। धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः
जसा मणी दोऱ्यात ओवलेला असतो किंवा बैल जूंपला जातो, तसाच हा जीव सृष्टीकर्त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागतो, कारण तो त्याचाच अंश आहे आणि त्यालाच समर्पित आहे.
नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन। स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः
माणूस कधीच स्वतंत्र नसतो, त्याला हव्या त्या वेळी काही मिळत नाही; जसा एखादं झाड प्रवाहात पडल्यावर वाहून जाते, तसाच तो वाहत जातो.
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः। ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च
हा जीव अज्ञानामुळे स्वतःच्या सुखदुःखावर काहीच अधिकार ठेवू शकत नाही; परमेश्वराच्या इच्छेने तो स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः। धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत
जसा जोरदार वाऱ्याने गवताची पाती वाहून नेली जातात, तसंच, हे भारत, सर्व प्राणी सृष्टीकर्त्याच्या अधीन होतात.
आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः। व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते
कोणी सत्कर्म करत असो किंवा पापकर्म, परमेश्वर सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापून वावरतो, पण तो आहे असं कुणालाच कळत नाही.
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम्। येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः
हे शरीर, ज्याला क्षेत्र म्हणतात, हे सृष्टीकर्त्याने दिलेलं एक साधन आहे; त्याच्या माध्यमातून तो श्रेष्ठ परमेश्वर चांगल्या-वाईट कर्मांची फळं घडवतो.
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः। यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया
ही प्रभूची माया पाहा—तो आपल्या मायेमुळे प्राण्यांना भ्रमित करतो आणि मग इतर प्राण्यांच्या हातून त्यांचा नाश करतो.
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
सत्यदर्शी ऋषींना गोष्टी जशा दिसतात, त्या प्रत्यक्षात वेगळ्याच घडतात, जशा वाऱ्याच्या झोतासारख्या बदलतात.
अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च। अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च
माणसं एक प्रकारे वागतात, पण त्या गोष्टी वेगळ्याच घडतात; परमेश्वर त्या अजून वेगळ्या प्रकारे घडवतो आणि बदलतो.
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः। अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम्
जसं लाकूड लाकडाला, दगड दगडाला किंवा लोखंड लोखंडाला फोडू शकतं—जरी ती सर्व निर्जीव आणि निष्क्रिय असतात—
एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः। निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर
तसंच, हे युधिष्ठिरा, स्वयंभू, सर्वांचा प्रपितामह परमेश्वर, स्वतःला लपवून, इतर प्राण्यांच्या हातून प्राण्यांचा नाश करतो.
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः। क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव
हा सर्वशक्तिमान प्रभू आपल्या इच्छेने प्राण्यांना एकत्र आणतो, वेगळं करतो आणि त्यांच्याशी लहान मुलासारखा खेळतो.
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते। रोषादिव प्रवृत्तो।़यं यथाऽयमितरो जनः
राजन, सृष्टीकर्ता प्राण्यांमध्ये आई-वडिलांसारखा वागत नाही, ना तो राग वगैरे भावनांनी चालतो, जसा सामान्य माणूस वागतो.
आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान्। अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये
सज्जन, शीलवान आणि संयमी लोक दुःखी असताना, दुष्ट लोक सुखात असतात हे पाहून माझ्या मनात गोंधळ निर्माण होतो.
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने। धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति
तुझी ही विपत्ती आणि दुर्योधनाची समृद्धी पाहून, हे पार्था, मी या अन्याय पाहणाऱ्या सृष्टीकर्त्याला दोष देतो.
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि। धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते
जो धर्माचा भंग करणारा, क्रूर आणि लोभी धृतराष्ट्रपुत्र आहे, त्याला संपत्ती देऊन सृष्टीकर्त्याला काय लाभ मिळतो?
कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति। कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः
जर कर्म केल्यावर त्याचा परिणाम फक्त करणाऱ्यालाच मिळत असेल, तर त्या पापकर्माचा दोष परमेश्वरालाच लागेल.
अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति। कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान्
पण जर कर्माने झालेलं पाप करणाऱ्यापर्यंत पोहोचत नसेल, तर येथे फक्त बलच कारण ठरतं; म्हणून मी दुर्बल लोकांची कीव करतो.
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः। उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे
याज्ञसेनी, तू गोड, विविध आणि मृदू शब्द बोललीस; आम्ही ते ऐकले, पण तू नास्तिकासारखं बोललीस.
नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत। ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत
राजकन्ये, मी धर्माच्या फळासाठी काहीच करत नाही; द्यावं म्हणून देतो, आणि यज्ञ करावा म्हणून करतो.
अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत्। गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत्
इथे फळ मिळेल किंवा नाही, हे काही असो; माणसाने आपले कर्तव्य जरूर करावे. कृष्णे, मी घरात राहून माझ्या ताकदीप्रमाणे कर्तव्य पार पाडतो.
धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात्। आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च
सुंदर नितंब असलेल्या सखी, मी धर्माचरण फळासाठी करत नाही. पूर्वजांनी सांगितलेल्या परंपरेचे उल्लंघन न करता आणि सज्जनांच्या वागणुकीकडे पाहून मी धर्म पाळतो.
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम्। [धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम्]
कृष्णे, माझे मन नेहमी धर्माकडेच लागले आहे आणि हे माझ्या स्वभावातच आहे. धर्माचा व्यापार करणारा धर्म बोलणाऱ्यांमध्ये सर्वांत नीच असतो.
न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति। यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः
जो धर्माचा उपयोग फक्त फळासाठी करतो, त्याला धर्माचे फळ मिळत नाही. आणि जो माणूस धर्मकृत्य करूनही त्यावर शंका घेतो, तो पापी मनाचा असतो.
अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः। धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः
अती वाद किंवा गर्वामुळे धर्मावर शंका घेऊ नकोस. जो माणूस धर्मावर वारंवार शंका घेतो, त्याला नीच जन्म मिळतो.
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः। वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात्
ज्याचे मन दुर्बल आहे, त्याला धर्म किंवा ऋषींचे वचन संशयास्पद वाटले, तर त्याला अमरत्व देणाऱ्या लोकांतून वेदातून शूद्राला जसा दूर करतात तसा हाकलावे.
वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि। स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः
जो वेदाध्ययन करणारा, धर्मनिष्ठ आणि चांगल्या घरात जन्मलेला आहे, बुद्धिमान सखी, त्याला वयोवृद्ध आणि धर्मपालक राजांनी योग्य कामात लावावे.
पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते। शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते
जो मूढबुद्धी माणूस शास्त्राचा उल्लंघन करून धर्मावर शंका घेतो, तो शूद्रांपेक्षा आणि चोरांपेक्षा अधिक पापी असतो.
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः। मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता
तू स्वतः आपल्या डोळ्यांनी पाहिले आहेस, की महान तपस्वी, अमाप आत्म्याचे मार्कंडेय ऋषी धर्मामुळे दीर्घायुष्याने जगतात.
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः। अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः
व्यास, वसिष्ठ, मैत्रेय, नारद, लोमश, शुक आणि इतर सर्व ऋषी हे सर्व धर्मानेच सुज्ञपणे वागत असतात.